Was hij een genie of “Satans oudste zoon”, zoals de Duitse schrijver Ernst Moritz Arndt de keizer der Fransen noemde? Napoleon Bonaparte is een van de meest omstreden figuren uit de Europese geschiedenis. 250 jaar geleden, op 15 augustus 1769, werd hij in Ajaccio op het destijds formeel nog niet Franse eiland Corsica geboren. 

Volgens de legende kwam Napoleon Bonaparte op een tapijt ter wereld, dat een veldslag uit de Ilias met de heldhaftige Menelaos verbeelde. De ongebruikelijke geboorteplaats werd als teken voor de legendarische opmars van de Corsicaan tot keizer geduid. Waar is in ieder geval dat Bonaparte de helden uit de klassieke Oudheid vereerde. Maar onbekend is of de kinderrijke familie uit de lagere adel überhaupt een dergelijk tapijt bezat.

Napoleons militaire loopbaan

Aan de kadettenschool van Brienne werd Napoleon tot soldaat opgeleid. Al met 16 jaar werd Napoleon tot officier benoemd. Bij het uitbreken van de Franse Revolutie was hij 20 jaar oud. De bestorming van de Bastille stortte Frankrijk in chaos. Dit was Napoleons kans. De Corsicaan maakte carrière in het revolutionaire leger.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Onder het voorwendsel de ideeën van de Revolutie naar het buitenland te exporteren, maar in werkelijkheid om de vruchtbare regio’s en rijke steden te annexeren, stuurden de Jakobijnen hun leger in 1796 naar Italië. Bevelhebber was generaal Bonaparte. Hoewel zijn leger een samenraapsel en slecht uitgerust was, nam hij Italië zonder veel moeite in.

Napoleons expeditie naar Egypte

In 1798 brak hij op voor een expeditie naar Egypte, die de handelsroutes van de Britten moest blokkeren. Bij Abukir leed hij een nederlaag. Admiraal Horatio Nelson bracht de Franse vloot tot zinken. Bonaparte bereikte echter dat Egypte zich afscheidde van het Ottomaanse Rijk. De veldtocht sprak tot de verbeelding en maakte Napoleon buitengewoon populair. Zijn verslagen van de piramides en mummies van de farao’s waren een geliefd gespreksonderwerp in de salons van Parijs.

Napoleon als sterke man na de Terreur

Bonaparte kwam op het juiste moment in de Franse hoofdstad aan. Want na het schrikbewind van de Jakobijnen, was het regerende Directoire er niet in geslaagd voor rust en orde te zorgen. De aanvoer van levensmiddelen was rampzalig. Derhalve zag het volk uit naar een redder, iemand die het leger achter zich had en van geen politieke ambitie blijk gaf. Napoleon Bonaparte paste in dat plaatje. Na een koude staatsgreep werd hij eerste consul. Alle macht lag nu in zijn handen.

Napoleon kroonde zichzelf tot keizer

Maar Napoleon wilde meer. De nieuwe sterke man van Frankrijk greep naar de keizerstatus. Door een ‘plebisciet’ liet hij zich deze toekennen. Op 2 december 1804 vond de kroning in de Notre Dame van Parijs plaats. Napoleon had de onwillige paus naar Parijs laten komen. De gasten in de Notre Dame hielden hun adem in, toen Bonaparte Pius VII voor schut zette en de kroon zelf op zijn hoofd zette. Daarna kroonde hij zijn vrouw Joséphine, van wie hij vijf jaar later zou scheiden, tot keizerin.

Napoleon kroont zichzelf tot keizer in aanwezigheid van paus Pius VII, geschilderd door Jacques-Louis David

Napoleon verslaat de Russen en Oostenrijkers

Maar de kroning verslechterde de internationale betrekkingen. De Russische tsaar sloot een bondgenootschap met Groot-Brittannië; Oostenrijk, Zweden en Napels sloten zich daarbij aan. Ze wilden Frankrijk terugdringen binnen de grenzen van 1792. Pruisen hield zich afzijdig. Beieren, Württemberg en Baden kozen echter de zijde van Napoleon. Deze trok op tegen Oostenrijk en won in 1805 bij Elchingen. Niet veel later nam hij Wenen in. In de slag bij Austerlitz versloeg hij op 2 december 1805 de Russische en Oostenrijkse legers vernietigend. Napoleons positie op het continent leek absoluut gevestigd. De zelfbenoemde keizer van de Franse Republiek werd een schrikbeeld voor de gekroonde hoofden van Europa. Tegenstanders konden niet op tegen zijn oorlogstactiek van de snelle opmars en de spontane wijziging van aanvalsplannen.

Napoleon verslaat Pruisen

In Pruisen zag men dit alles met groeiende bezorgdheid. Het sloot heimelijk een bondgenootschap met Rusland en riep Napoleon in 1806 op zijn troepen terug te trekken achter de Rijn. Bonaparte zag dit als oorlogsverklaring. In oktober 1806 trok hij met zijn troepen van de Main door Thüringen op naar Berlijn. Daarop versloeg hij Pruisen in de dubbelslag bij Jena en Auerstedt. In Potsdam bezocht hij de Garnisonkirche en stond hij lang bij de sarcofaag van Frederik de Grote. “Als hij nog leefde, stond ik hier niet”, zou hij daar gezegd hebben.

Napoleon verenigde het Europese continent tegen de Britse dominantie, Rusland brak hem op

Rusland doorbreekt de Continentale Blokkade

De kleinere landen vielen als kaartenhuizen in elkaar. Alleen Engeland was nog niet verslagen. De Continentale Blokkade moest Albion op de knieën brengen. Maar Tsaar Alexander I doorbrak de in de Vrede van Tilsit overeengekomen handelsblokkade. In 1811, toen Napoleons tweede vrouw, de Oostenrijkse prinses Marie Louise, hem een troonvolger baarde, maakte hij zich klaar voor oorlog tegen Rusland.

Napoleon trekt op tegen Rusland

Die veldtocht werd een ramp. Want de beproefde tactiek van snelle opmars leidde in het grote oppervlak van het Russische Rijk tot niets. Bovendien decimeerden honger, kou en ziekten het grande armée. Zodoende keerde de verslagen keizer in gehavend uniform terug naar Parijs.

Napoleons terugtocht uit Rusland, geschilderd door Adolph Northen

Napoleons ballingschap

Zo verloor Napoleon zijn onoverwinnelijke imago. In de Völkerschlacht van Leipzig, werd hij van 16 tot 19 oktober 1813 door een coalitie van Rusland, Oostenrijk, Pruisen en Zweden verslagen. En op 11 april 1814 werd hij gereduceerd tot vorst van zijn ballingsoord, het kleine eiland Elba voor de Toscaanse kust.

Slag bij Leipzig door Vladimir Moshkov; geschilderd in 1815

Na 100 dagen keerde hij vanuit Elba echter terug naar Frankrijk. Veel troepen schaarden zich weer achter hem. Vervolgens bracht de slag bij Waterloo op 18 juni 1815 zijn definitieve einde. Napoleon werd nu naar het eiland Sint-Helena, in het zuiden van de Atlantische Oceaan, gestuurd, waar hij op 5 mei 1821 stierf.

De nalatenschap van Napoleon

De heerschappij van Napoleon kenmerkte zich vooral door zijn agressieve expansiebeleid, die Europa verwoestte. Zijn binnenlandse prestaties laten hem kennen als doener met vooruitstrevende ideeën. Hij gaf de aanzet tot hervormingen in economie, rechtspraak en onderwijs. De Code Civil, ook Code Napoleon genoemd, voerde de gelijkheid van burgers voor de wet door en vond breed ingang. Het werd een voorbeeld voor burgerlijk recht overal in Europa.

Tot de grote bewonderaars van Napoleon behoorde Johann Wolfgang von Goethe. Bij een ontmoeting van de beide groten in Erfurt, leerde de dichter de andere kant van de meedogenloze veldheer mee. Ze spraken over Jean-Jacques Rousseau en Goethes roman Die Leiden des jungen Werther. “Wat een kerel”, zei Goethe na afloop.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.