30 jaar geleden beëindigde de Sovjet-Unie haar militaire interventie in Afghanistan, nadat ze daar een vergelijkbare nederlaag had geleden als de Verenigde Staten in Vietnam. Uit dit fiasco laten zich enkele lessen trekken voor het Westen, dat na 17 jaar nog altijd oorlog voert in Afghanistan. Ook en juist wat exit-strategieën aangaat.

De laatste Sovjet-troepencolonne verlaat Afghanistan (foto: RIA Novosti).

Op 15 februari 1989 was het zover. Bij stralend weer rolden een terreinauto en 50 pantservoertuigen van het ‘Beperkte Contingent Sovjet-troepen in Afghanistan’ (OKSVA) over ‘Brug der Vriendschap’ die bij Hairatan de Amoe Darja overspant en de grens vormde tussen het Afghaanse district Mazar-i-Sharif en de Oezbeekse Socialistische Sovjetrepubliek. Midden op de brug stapte de Held van de Sovjet-Unie en commandant van het 40. leger, luitenant-generaal Boris Gromov uit de terreinwagen om te voet naar de Sovjet-zijde te wandelen. Daarmee verliet de laatste OKSVA-militair Afghanistan.

Dreigingen

Tien jaar eerder had de USSR haar troepen naar Afghanistan gestuurd om twee vliegen in een klap te slaan: Enerzijds wilde men van de Afghaanse premier Hafizullah Amin af. Die had namelijk zijn ambtsvoorganger, de Sovjet-gezinde Nur Muhammad Taraki, laten vermoorden en leek vervolgens toenadering tot het Westen te zoeken. De Sovjet-Unie vreesde dat hij de Amerikanen toe zou kunnen staan, middellange afstandsraketten in Afghanistan te stationeren. Anderzijds wilde Moskou verhinderen dat de opkomende radicale islam naar het Centraal-Aziatische deel van de Sovjet-Unie zou overslaan.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


De interventie bleek echter al snel een fiasco. De Sovjet-Unie kwam internationaal vrijwel alleen te staan. Bovendien eiste de interventie iedere maand nieuwe gesneuvelden. Bij elkaar sneuvelde een kleine 15.000 man van het OKSVA en raakten nog eens 54.000 gewond. De bevolking van Afghanistan werd nog zwaarder getroffen. Het aantal slachtoffers onder hen wordt op twee miljoen geschat. Daarbij komen zo’n zeven miljoen vluchtelingen en een economische schade van omgerekend zo’n zes miljard dollar. De Sovjet-Unie moest ondertussen oorlogskosten van minstens 7,5 miljard roebel opbrengen.

Strategische doelstellingen

Ondanks alle uitgaven en inspanningen realiseerde Moskou niet een van zijn strategische doelstellingen. De broedplaatsen van de radicale islam aan de zuidflank van de Sovjet-Unie werden niet geëlimineerd, noch kon Moskou zijn vazallen op de lange duur aan de macht houden in Kaboel. Dit hing niet in de laatste plaats samen met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, die mede uit de Afghanistan-interventie voortkwam en uiteindelijk tot de onafhankelijkheid van de Centraal-Aziatische Sovjetrepublieken met overwegend islamitische bevolking leidde. Hierdoor hebben de radicale islam en terroristische groeperingen inmiddels ook voet aan de grond gekregen in landen als Oezbekistan.

Grote verliezen

Gedurende de tienjarige oorlog in Afghanistan liep er veel mis voor de Sovjet-Unie. Het lukte weliswaar relatief snel om de belangrijkste steden en wegen onder controle te krijgen, maar de rest van het land was praktisch in handen van een alliantie van uiteenlopende radicaal-islamitische milities die de lokale bevolking achter zich hadden. Dat werd vooral een probleem toen het Rode Leger niet meer ongehinderd met zijn Mi-24-gevechtshelikopters patrouilleren kon, doordat de milities van de Amerikaanse geheime dienst CIA luchtafweerraketten van het type FIM-92 ‘Stinger’ kregen.

De Sovjets leden verder niet alleen door het verliezen van de luchtheerschappij maar ook door weifelende inzet van troepen grote verliezen. Ten slotte waren er nooit meer dan 140.000 Sovjet-soldaten tegelijk in Afghanistan. Ter vergelijking: In de Vietnam-oorlog waren op momenten meer dan 540.000 Amerikaanse militairen, exclusief geallieerden uit Zuid-Korea, Thailand, Australië, de Filipijnen en Nieuw-Zeeland.

Afghaanse moedjahedien op bezoek bij de Amerikaanse president Ronald Reagan i het Witte Huis

Aangezien de oorlog in Afghanistan door de meeste burgers van de Sovjet-Unie werd afgewezen, leek het niet opportuun meer militairen te sturen. Niet alleen in de samenleving maar ook in het leger was de oorlog ongeliefd. Zo explodeerde de alcohol- en drugsconsumptie onder de soldaten, wat de moraal onder de troepen evenzeer ondergroef als de vele doden.

Na de oorlog

Vergelijkbaar met de vietnamisering van de Vietnamoorlog door de VS, slaagde de Sovjet-Unie er bij de afghanistanisering van de Afghanistanoorlog niet in een stabiel bewind achter te laten. Waar het bewind van Zuid-Vietnam echter zonder Amerikaanse militaire aanwezigheid nog slechts twee jaar standhield, bleef de Afghaanse regering na het vertrek van de Sovjets wat langer overeind. In 1996 nam de Taliban definitief de macht over en maakte de door Moskou geïnstalleerde president af.

Door gevechten tussen verschillende milities kapotgeschoten gebouwen in Kaboel, 1992 (foto: RAWA)

Niets geleerd

In plaats van uit de geschiedenis, uit de ervaringen van de Sovjet-Unie te leren, is in de Amerikaanse Afghanistanoorlog weer veel van hetzelfde gebeurd: Men onderschatte de wil tot verzet van de radicaal-islamitische milities, stuurde uit binnenlands-politiek overwegingen te weinig soldaten en hield vast aan illusies ten aanzien van de loyaliteit van Afghaanse regeringstroepen en de doorzettingsmacht van het kunstmatige centrale gezag in Kaboel.

Amerikaanse soldaat bij een wrak van een Sovjet-tank in Afghanistan, 2011

Voor de toekomst is reeds duidelijk dat de eventuele terugtrekking van de door de Amerikanen aangevoerde coalitietroepen vergelijkbare gevolgen zal hebben als de terugtrekking van de OKSVA destijds. Als er geen buitenlandse militairen meer in Afghanistan zijn, dreigt een nieuwe burgeroorlog waarvan op voorhand duidelijk is dat de Taliban die zullen winnen.

De huidige Afghaanse president Ashraf Ghani, een gepromoveerde cultuur-antropoloog en zijn tweede man, de etnisch-Oezbeekse krijgsheer Abdul Rashid Dostum, die de Sovjet-interventie nog meegemaakt heeft en in het verleden herhaaldelijk overgelopen is, zullen dit niet kunnen verhinderen. Niet voor niets wordt er momenteel door diverse landen naarstig met diverse politieke actoren inclusief de Taliban onderhandeld. Fjodor Loekjanov, uitgever van het tijdschrift Russia in Global Affairs stelde met betrekking tot de falende exit-strategieën van de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten dan ook terecht: “De geschiedenis leert dat ieder land zijn fouten zelf moet maken.”

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.