“In mijn rijk gaat de zon nooit onder.” De heerschappij van Karel V, die dit gezegd zou hebben, strekte zich uit over een groot deel van Europa en veroveringen in Afrika, Azië en de Amerika’s. Hij keerde zich sterk tegen de confessionele verdeeldheid in het christendom, maar kon deze uiteindelijk niet verhinderen.

Het erfgoed van de in februari 1500 in Gent geboren Habsburger omvatte het hertogdom Bourgondië, de kroon van Aragón, waartoe onder andere de koninkrijken Napels en Sicilië behoorden, en Castilië en León. Daarbij kwamen de economisch belangrijke overzeese gebieden, die Spanje vanaf het einde van de 15e eeuw veroverde. Met de dood van zijn grootvader van vaders zijde, keizer Maximiliaan I in januari 1519 vielen uiteindelijk ook de Oostenrijkse erflanden aan hem toe.

Europese gebieden waar Karel V vanaf 1519 over regeerde (wijnrood: Castilië, rood: Aragonese landen, oranje: Bourgondische gebieden, donkergeel: Oostenrijkse erflanden, lichtgeeld: Heilige Roomse Rijk).

Margaretha van Oostenrijk en Willem van Croÿ

Zijn vader Filips de Schone was in 1506 reeds gestorven. Zijn moeder Johanna de Waanzinnige was al vroeg niet meer in staat zelfstandig te ageren. Karel groeide bij Margaretha van Oostenrijk, een zus van zijn vader, in Mechelen op. Grote invloed op de opvoeding had de hofmeester Willem van Croÿ, heer van Chièvres. Deze maakte de toekomstige heerser ook met de regels van de Orde van het Gulden Vlies vertrouwd, waar Karel als hertog van Bourgondië aan het hoofd van stond. Ridderlijke idealen waren zodoende steeds een belangrijk oriëntatiepunt voor hem.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Andere vertrouwelingen waren Adriaan Floriszoon Boeyens, die later paus Adrianus VI werd, en Mercurino Arborio di Gattinara. Gattinara was van 1520 tot 1530 grootkanselier van Karel. Als zodanig maakte hij zich vooral verdienstelijk in het bestuur van de Spaanse gebieden, wier centralisering in deze tijd ingeleid werd.

Karel V tot Rooms koning gekozen

Op 28 juni 1519 werd Karel door de keurvorsten in Frankfurt am Main als Karel V tot koning van het Heilige Roomse Rijk gekozen. De bankiersfamilie Fugger had hem met immense geldbedragen ondersteund. In oktober 1520 werd hij in Aken tot Rooms koning gekroond. Pas tien jaar later zou hij in Bologna ook daadwerkelijk tot keizer gekroond worden. Het was de laatste keer dat een paus een koning van het oude rijk de kroon opzette.

Presentatie van de heilige tuniek van Maria aan Karel V in de dom van Aken tijdens zijn kroning tot Rooms koning (Frans Francken de Jonge)

Familieleden als stadhouders

Karel V stond aan de top, liet zich echter door zijn familieleden daadkrachtig ondersteunen. Zo was zijn tante Margaretha landvoogdes in het Bourgondische deel van zijn domein. Zijn drie jaar jongere broer Ferdinand werd in 1522 stadhouder in het Rijk. In 1531 volgde de verkiezing van Ferdinand tot Rooms-Duitse koning. Ook Karels echtgenote, Isabella van Portugal, en zijn zus Maria oefenden politieke functies uit.

De jonge Karel te midden van zijn grootvader keizer Maximiliaan I, zijn vader, Filips de Schone, zijn op dat moment reeds overleden grootmoeder Maria van Bourgondië, zijn broer, Ferdinand, en zijn zwager, Lodewijk van Hongarije. Schilderij door Bernhard Strigel

Plus ultra als motto van Karel V

Het motto van de jonge Karel V luidde ‘plus ultra’ en geeft zijn ambitie goed weer. Leidend was voor hem de gedachte van de universele monarchie, waarbij hij als keizer een positie boven alle vorsten innam. Een Venetiaanse gezant beschreef zijn persoonlijkheid in 1525 als volgt: “In de grond van zijn wezen is hij zwaarmoedig, maar niet temperamentloos… Hij is een zeer religieus mens, zeer rechtvaardig, vrij van iedere laster.”

Strijd om Bourgondië en hegemonie in Italië

Het regeertijdperk van Karel V wordt gekenmerkt door diverse, deels met elkaar verweven oorlogen, vooral met Frankrijk. Koning Frans I van Frankrijk was in 1519 eveneens kandidaat om Rooms koning te worden, maar had het tegen de Habsburger af moeten leggen. Naast de strijd om Bourgondië – Karel deed aanspraak op het hele gebied, maar de zuidelijke delen waren in Franse handen – gingen de individuele veldtochten vooral om Italiaanse gebieden. Daarin ging het om de hegemonie in Italië. Het grote aantal steeds weer uitbrekende oorlogen werd pas in 1559, na de dood van Karel V, met de Vrede van Cateau-Cambrésis beëindigd.

Slag bij Pavia, 1525, onbekende Vlaamse schilder

Plundering van Rome wordt Karel V aangerekend

Aan de zijde van de tegenstanders van Karel V bevond zich op enig moment ook de paus. Tragisch hoogtepunt was de plundering van Rome in 1527. Hoewel dit een actie van huurlingen was die op eigen ingeving hun gram wilden halen, werden de uitwassen de keizer aangerekend omdat het zij troepen waren.

Afweer van de Ottomaanse expansie

Ook de afweer van de Ottomaanse expansie valt in Karels regeertijdperk. Toen de Turken in 1529 Wenen belegerden, was de keizer niet ter plaatse. Aan de Slag om Tunis op de Ottomanen in 1535 nam hij echter wel persoonlijk deel. Door de verovering van deze stad nam de Ottomaanse druk in het westelijke Middellandse Zeegebied af.

De aanval op de vesting Goletta, met op de achtergrond Tunis

Het Rijk en de Reformatie

In het Rijk zag Karel V zich geconfronteerd met de standen die hun machtspositie ten opzichte van de keizer uit wilden breiden. Dit streven van de standen raakte nauw verweven met de Reformatie. Het uiteenvallen van de kerk was voor Karel V de zwaarste hypotheek op zijn heerschappij. Met de door hem nagestreefde universele monarchie was dit niet verenigbaar. In 1521 sprak hij op de Rijksdag in Worms zelf met Maarten Luther. Door het Edict van Worms legde hij hem de rijksban op. Overtuigd verdedigde Karel V het katholicisme.

Godsdienstvrede van Augsburg

Het door protestantse vorsten en rijkssteden gevormde Schmalkaldisch Verbond kon hij weliswaar in 1547 in de Slag bij Mühlberg verslaan, de Reformatie kon hij niet terugdraaien. De Godsdienstvrede van Augsburg, die zijn broer Ferdinand mee onderhandeld had en de confessionele verdeeldheid bezegelde, wilde hij niet ondertekenen. Zeer ongebruikelijk legde Karel V in 1555/’56 zijn ambten neer. Tot zijn dood in september 1558 leidde hij een teruggetrokken leven in Spanje, in het klooster van Yuste.

Karel V en Filips II

Karel V, keizer van het HRR en koning van Spanje en zijn zoon Filips II

Spaanse en Oostenrijkse Habsburgers

Hoe zeer de kwestie van de godsdienst hem bezighield, laat zijn laatste brief aan zijn oudste zoon en opvolger op de Spaanse troon Filips II zien. Hij raadt hem daarin als “zijn liefhebbende vader” als “belangrijkste en meest hoofdzakelijke” aan “dat de ketters vernietigd en bestraft worden… zonder uitzondering en zonder barmhartigheid”.

Karels opvolger als keizer werd zijn broer, die reeds in de Habsburgse erflanden heerste. Zo ontstonden de Spaanse en Oostenrijkse lijnen van het huis Habsburg. Het onder Karel V onder een hoofd verenigde deel van Europa viel daarmee weer uiteen.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.