Een aanhoudende piep choqueerde de westerse wereld. In de ruimte maakte een aluminium bol een baan om de aarde en gaf daarbij een vervelend piepje, voor westerse oren althans. Want wat daar de ruimte veroverde was een kunstmaan vervaardigd door de Sovjet-Unie. Met zijn lancering begon op 4 oktober 1957 daadwerkelijk de ruimtevaart.

Voor de Verenigde Staten en de westerse wereld in het algemeen was deze ruimtevlucht een verrassing. De Sovjet-Unie had weliswaar een satelliet voor het Internationaal Geofysisch Jaar, dat van 1957 tot 1958 liep, aangekondigd, maar met zo’n vroege lancering had in het Westen niemand gerekend.

‘Spoetnik’ hadden de Sovjets de satelliet genoemd. Dat betekent zoveel als ‘begeleider’ of ‘reisgenoot’ van de aarde. Later zou ‘Spoetnik’ een begrip voor aardsatellieten in het algemeen worden. De door het piepende projectiel veroorzaakte schok markeerde een hoogtepunt in de Koude Oorlog tussen de supermachten. Steeds hadden de Verenigde Staten zich zeker gevoeld van hun technologische voorsprong – en nu dit!

Toen de Sovjets in juli 1955, vier dagen nadat de Amerikaanse president Dwight D. Eisenhower de bouw van een aardsatelliet had aangekondigd, hetzelfde aankondigden, had men dat in het westerse kamp niet helemaal serieus genomen. Nu was de schok des te groter, want de met de lancering hadden de Sovjets bewezen wat ze met hun raketten konden. En dat in een tijd die met angst en zorg beladen was: wapenwedloop, kernwapenproeven, de eerste waterstofbommen van de Sovjets, massavernietigingswapens.

Eisenhower ging na de lancering van de Spoetnik demonstratief golfen en liet geruststellend weten: “Niemand zal wat dan ook vanaf een satelliet op u neer laten komen, terwijl u slaapt, maakt u zich er dus geen zorgen over.” Maar een groot deel van de Amerikaanse burgers was er niet zo gerust op. Had partijleider Nikita Chroesjtsjov niet net een jaar geleden richting de VS gedreigd: “We zullen jullie begraven!”? Hadden de Sovjets zes weken geleden niet een intercontinentale raket afgevuurd die een kernkop kon dragen en binnen een half uur van Moskou naar New York kon vliegen? De Spoetnik-schok was niet geheel ongegrond.

Daarbij waren de VS heel zeker geweest van hun technologische voorsprong. Ze hadden niet alleen Wernher von Braun en met hem talrijke specialisten van het Duitse raketprogramma. Nadat de Amerikanen in 1945 het Mittelwerk bezet hadden, hadden ze daar ook 100 A4-raketten buit gemaakt. Die vormden de basisvoorraad voor het Amerikaanse raketprogramma. Daaraan werkte Braun. De A4 hield Braun al bezig sinds hij technisch directeur van de Heeresversuchsanstalt in Peenemünde was.

Sovjet-postzegel ter ere van de Spoetnik 1

Na de capitulatie in 1945 interesseerden de Amerikanen zich meer voor de raketten en voor Braun dan voor zijn verleden. Hij hielp bij de verscheping van de raketten, later vloog hij in een geheime missie met enkele vertrouwelingen naar de VS. In Fort Bliss (Texas) werkten uiteindelijk meer dan 100 mensen die ook in Peenemünde gewerkt hadden. Tegen de tijd dat de Sovjets de Spoetnik lanceerde was het algemeen bekend dat Braun en veel andere Duitsers voor het Amerikaanse programma werkten. Met een team van 1.000 medewerkers ontwikkelde Braun de eerste Amerikaanse ballistische raket, de op de A4 gebaseerde ‘Redstone’. Een eerste versie werd in 1953 gelanceerd.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


En toen sloeg de pieper toe. De Sovjets hadden op 4 oktober 1957 vanuit het kosmodroom in Baikonoer, Kazachstan, een doorontwikkelde intercontinentale raket gelanceerd. Aan boord was de ‘Spoetnik’, een met stikstof gevulde aluminium bol van 58 centimeter doorsnee en een gewicht van 83,6 kilo. Aan de zijkanten staken twee antennes van respectievelijk 2,9 en 2,4 meter uit.

Deze lancering liet de Amerikanen zien dat ze geenszins de technologische voorsprong bezaten die ze meenden te hebben.In tegendeel, kennelijk liepen de Sovjets op het gebied van rakettechnologie op hen voor. Snel stemde de Amerikaanse politiek nu in met meer geld voor het ruimtevaartprogramma. Op 1 februari 1958 stootten dan ook de VS door naar de ruimte. Een Jupiter-raket, doorontwikkeling van de Redston, bracht de satelliet Explorer 1 in een baan om de aarde. In vergelijking met de Spoetnik was de Explorer een lichtgewicht, hij woog slechts 13,9 kilo. Hoe dan ook, de VS waren weer bij, het leek gelukt de Sovjets in te halen. Time Magazine zette Braun op de voorpagina: “The Missileman”. Als gevolg van de Spoetnik-schok brachten de VS hun ruimtevaartactiviteiten onder een dak bij elkaar. In juli 1958 werd de NASA (National Aeronautics and Space Administration) opgericht. Braun en zijn programma zouden zich hier een jaar later bij aansluiten.

Hongaarse postzegel ter ere van Laika

Voorlopig behielden de Sovjets echter een neuslengte voorsprong op de VS. Op 3 november 1957 brachten ze het eerste levende wezen in een baan om de aarde. Spoetnik 2 had namelijk de hond Laika aan boord, die als zwerfhond in Moskou van de straat geplukt was. De driejarige teef was een mengeling van husky en terriër. Tegelijk met haar waren ook twee andere zwerfhonden opgepakt. Laika werd echter uitgekozen omdat ze bij de voorbereiding het meest gewillig bleek. De ruimtecapsule was precies zo groot dat de hond kon staan of liggen. Een terugkeer naar de aarde was niet voorzien. De hond stierf na enkele uren aan oververhitting. Haar dood leverde belangrijke informatie op, die later de bemande ruimtevaart mogelijk zou maken.

De Spoetnik opende werelden waaraan men bij de lancering ervan nog niet eens gedacht had: de microchips, het internet, live televisie-uitzendingen vanaf de andere kant van de wereld en satellietnavigatie.

Share.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.

Comments are closed.