Op 1 oktober 70 jaar geleden proclameerde Mao Zedong de Volksrepubliek China. Dat maakte bij links in het Westen veel enthousiasme los. De tijdens zijn regering met veel geweld doorgevoerde hervormingen kostten echter tussen de 40 en 70 miljoen mensen het leven. 

De grote voorzitter van de Communistische Partij van China (CPC) was geen groot spreker. Haperend, steeds weer zijn keel schrapend, sprak hij vanaf de galerij aan de Poort der Hemelse Vrede tot de circa 100.000 mensen die zich op het Tiananmenplein verzameld hadden. Gejuich ging op, toen Mao riep: “Ons volk zal nooit meer een vernederd volk zijn. China is opgestaan.” Het volk reageerde met spreekkoren: “Lang leve voorzitter Mao.”

100 jaar vreemde overheersing en oorlog brachten China aan de bedelstaf

Mao Zedong werd geboren in een tijd van rechteloosheid en geweld. 100 jaar vreemde overheersing en oorlog hadden het land tot een armenhuis gemaakt. De dynastie van de Qing-keizers verkeerde op sterven na dood. In dit machtsvacuüm stuurden krijgsheren hun milities door de provincies. De plattelandsbevolking werd getiranniseerd en van levensmiddelen en zaaigoed beroofd. Ook in Hunan, waar Mao op 26 december 1893 als zoon van een welvarende boerenfamilie geboren werd, trokken bendes rond. Zijn naam Zedong betekent ‘weldoener des volks’.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Mao en Rode Leger winnen burgeroorlog van Kwomingtang

Mao genoot geen hoger onderwijs, maar verdiepte zich al vroeg in het marxisme en het bolsjewisme. De revolutie naar het voorbeeld van Rusland kwam hem als enige manier voor om het volk te bevrijden van de uitbuiting door grootgrondbezitters. In 1921 werd hij lid van de in Shanghai opgerichte Communistische Partij van China. Sinds 1912 was China een republiek onder leiding van de nationalistische partij Kwomintang.

De grote tegenspeler van Mao Zedong

In 1927 kwam het tot oorlog tussen het Rode Leger onder Maos bevel en de sterke troepen van generaal Tsjang Kaisjek, die sinds 1925 de Kwomintang leidde. Mao verschanste zich met zijn aanhangers in de bergen en voerde guerrilla-aanvallen uit. De burgeroorlog duurde van 1927 tot 1949. Toen de nederlaag van Tsjang zich aftekende, riep Mao de Volksrepubliek China uit.

Mao beval nietsontziende hervorming grondbezit

Als voorzitter van de Communistische Partij had hij alle macht in handen. Bij oprichting van de Volksrepubliek was Mao midden vijftig en qua gezondheid verzwakt. Van tijd tot tijd verkondigde hij zijn campagnes en jaarplannen vanuit bed. Zijn eerste hervorming moest de feodale structuur van de landbouw beëindigen. 85 procent waren boeren en landarbeiders zonder grond in dienst van grootgrondbezitters. De akkers van veel boeren waren zo klein dat ze er niet eens een familie mee konden voeden.

Volgens de in 1950 besloten grondhervormingswet werden grootgrondbezitters onteigend en hun landerijen verdeeld. De vroegere bezitters werden in een showproces ter dood veroordeeld, voor zover ze niet gevlucht waren. Collectieven bewerkten de velden.

Geforceerde industrialisering en planeconomie

Met ondersteuning van de Sovjet-Unie jaagde Mao de industrialisering aan. Hij kocht complete fabrieken bij de Sovjets en betaalde met gewassen die de boeren onder dwang af moesten staan. Hongersnoden waren het gevolg. Door gebrek aan goed opgeleide arbeiders, door corruptie en door de onkunde van de alles aansturende ambtenaren bleven de beloofde successen uit. Steeds vaker uitten partijgenoten kritiek op Maos maatregelen. Tegenstrevers liet hij echter opsluiten of executeren. Halverwege de jaren ’60 brak Mao met de Sovjet-Unie. Men verklaarde de ‘broederstaat’ en rivaal om de leiding binnen de communistische wereld officieel tot vijand.

Grote sprong voorwaarts

De zwaarste lijdenstijd van het Chinese volk begon met de uitroeping van de ‘grote sprong voorwaarts’. Mao verkondigde in 1957 dat China “in 15 jaar Groot-Brittannië economisch in zal halen”. Het loon voor “drie jaren ontbering” zou “duizend jaar welvaart” zijn. Voor de bouw van stuwdammen en irrigatieprojecten werd de plattelandsbevolking tot dwangarbeid verplicht. De akkers werden niet meer bewerkt, miljoenen verhongerden of verdronken als een dam brak. In veel dorpen waren er geen vrouwen en kinderen meer, omdat ze te zwak waren voor de zware arbeid en alleen de mannen rantsoenen rijst en groente kregen.

Grote proletarische culturele revolutie

Om de steeds luider klinkende kritiek op hem te smoren, riep Mao in 1966 de ‘Grote Proletarische Culturele Revolutie’ uit. Het land moest “vernietigd en opnieuw opgebouwd worden”. Er werd jacht gemaakt op vermeende contrarevolutionairen. Kinderen moesten hun ouders aangeven, vrouwen hun mannen. China verzonk in een paranoïde bloedbad. De Rode Gardes, veelal geradicaliseerde scholieren en studenten, trokken moordend door het land. Cultureel erfgoed van onschatbare waarde werd vernield.

Mao-verering in West-Europa

Terwijl de mensen in China leden, bereikte de Mao-cultus in West-Europa zijn hoogtepunt. Voor de studenten van de ’68-er-beweging was het lezen van Maos rode boekje een openbaring. De uitspraken van Mao behoorden tot de bagage van iedere revolutionair tegen de heerschappij van de bourgeoisie.

Pingpongdiplomatie

De Rode Gardes gingen bijna tien jaar door het land. Totdat de gematigde premier Zhou Enlai het einde van de Culturele Revolutie inleidde. Dat ging gepaard met een opening naar het Westen door de zogenaamde Pingpongdiplomatie. Zo genoemd omdat de aanloop gevormd werd door de uitnodiging van de Amerikaanse tafeltennisploeg naar Peking. In 1972 bezocht de Amerikaanse president Richard Nixon China. De Verenigde Staten erkenden de Volksrepubliek als staat.

Watergate overschaduwde diplomatieke successen Nixon

Deng Xiaoping brak met beleid Mao

Na een lang ziekbed stierf Mao Zedong op 9 september 1976. Voor de gruweldaden tijdens zijn bewind moest de bende van vier zich verantwoorden, waartoe ook zijn vrouw Jiang Qing behoorde. Onder Deng Xiaoping begon eind jaren ’70 de opkomst van China als economische en industriële grootmacht. Hoewel men met vrijwel het hele beleid van Mao brak, is zijn terreur nooit officieel verwerkt. Van staatswege wordt hij formeel nog steeds in ere gehouden. Zo is er bij de ingang van de Verboden Stad nog altijd een gigantisch portret van hem.

 

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.