Tussen december 1941 en februari 1945 ontmoetten de leidende grootmachten uit de anti-Hitler-coalitie elkaar op 15 grotere oorlogsconferenties. Daaronder vormde de Conferentie van Teheran, 75 jaar geleden, in zoverre een cesuur, dat het toen voor het eerst tot een ontmoeting van ‘de grote drie’, Stalin, Churchill en Roosevelt, kwam. Bovendien werden er niet alleen oorlogszaken besproken, maar ook de periode na de oorlog.

Eind 1943 gaf de militaire situatie van de geallieerden aanleiding tot optimisme. Grote offensieven van de Sovjets aan het Oostfront hadden tot aanzienlijke terreinwinst geleid. De roedel onderzeeboten in de noordelijke Atlantische Oceaan behaalde steeds geringere successen in het kelderen van geallieerde schepen. Italië was naar de geallieerde zijde overgegaan en Britse en Amerikaanse troepen stonden zowel op Sicilië als in de laars van Italië. Ten slotte moest het Japanse keizerrijk zijn hoofdverdedigingslinie tegen de VS tot de Marianen en de westelijke Carolinen terugtrekken.

Toekomst van de oorlogsvijanden

Sovjet- en Brits-Indische soldaten treffen elkaar in Iran in augustus 1941.

Zodoende lag het voor de hand om niet slechts over nieuwe militaire offensieven te spreken, maar ook over de toekomst van de oorlogsvijanden nadat ze verslagen zouden zijn. Dit doel diende de Conferentie van Caïro van 22 tot 26 november 1943, waarin het vooral om het lot van Japan ging, en aansluitend die van Teheran. De Iraanse metropool was in zoverre perfect als plaats om samen te komen, dat het land sinds augustus 1941 door de Sovjets en de Britten bezet was.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Niettemin hadden Jozef Stalin, Winston Churchill en Franklin D. Roosevelt er van tevoren intensief over gediscussieerd waar hun eerste persoonlijke ontmoeting plaats moest vinden. Andere opties die ter sprake kwamen waren een kruiser in de Middellandse Zee, de Turkse hoofdstad Ankara, Habbaniya ten westen van Bagdad en Asmara in Eritrea. Uiteindelijk werd het echter Stalins voorstel: Teheran.

Afluisteren

Stalin wist gelijk nog een tweede meesterzet te doen. Onder verwijzing naar vermeende plannen voor een aanslag door de Duitse geheime dienst, haalde hij de Amerikaanse president kort voor het begin van de conferentie op 28 november over om in het gastenverblijf van de Sovjet-ambassade te verblijven, in plaats van de moeilijker te beveiligen Amerikaanse ambassade.

Dit verschafte de in Teheran met 3.000 man goed vertegenwoordigde geheime dienst NKVD de mogelijkheid om alle interne gesprekken van de Amerikaanse delegatie af te luisteren en Stalin iedere morgen van de inhoud daarvan op de hoogte te stellen. Tot op de dag van vandaag wordt ernaar gegist waarom Roosevelt zo handelde. Misschien was het bedoeld om het vertrouwen van Stalin te winnen. Deze vreesde immers op ieder moment door zijn westerse partners verraden te kunnen worden.

Geen Balkan-offensief

Het militaire deel van de besprekingen eindigde op 30 november, de 69e verjaardag van de Britse premier Churchill, en wel tot grote tevredenheid van Stalin. Eindelijk had hij een concrete toezegging op zak over de al vaker beloofde Brits-Amerikaanse landing in Frankrijk. Het begin daarvan werd nu bindend vastgesteld op mei 1944. Tegelijk kon de Sovjet-leider Churchills plannen doorkruisen om ook in het oosten van de Middellandse Zee en op de Balkan een offensief te openen. Stalin begreep goed dat het de Brit erom ging deze regio, waar al veel communistische partizanen opereerden, aan de invloed van de Sovjet-Unie te onttrekken.

Stalins onderhandelingssucces in deze kwestie kwam niet in de laatste plaats voort uit het feit dat Churchill in dezen niet op de steun van Roosevelt kon rekenen. Voor die laatste was het klaarblijkelijk belangrijker om verzekerd te zijn van de goede wil van de rode leider, zodat deze later ook een front tegen Japan zou openen en aan de verwezenlijking van zijn visie voor na de oorlog – in de geest van zijn voorganger Wilson –  mee zou werken. Daarvoor nam de Amerikaanse president op de koop toe dat Churchill herhaaldelijk gebruuskeerd werd. Bijvoorbeeld toen Stalin na een paar glazen wodka de Britse premier provocerend vroeg of hij de Russen soms wilde bedriegen.

Opdeling van Duitsland

Ten aanzien van de toekomst van Duitsland bestonden tussen de grote drie in de verdere beraadslagingen, die tot 1 december 1943 duurden, aanvankelijk eveneens verschillen van mening. Die werden echter door diverse compromissen overwonnen. Terwijl Roosevelt het plan ontwikkelde om Duitsland in vijf autonome staten op te delen, pleitte Churchill ervoor de zuidelijke staten van Pruisen te scheiden en bij een Donau-confederatie te voegen. Stalin op zijn beurt wilde verhinderen dat Duitsland zich na de oorlog militair en economisch kon herstellen en verlangde derhalve net als Roosevelt een zo groot mogelijke opdeling, alsmede de hardste straffen en controles. Uiteindelijk delegeerden de onderhandelaars de oplossing van de kwestie aan de European Advisory Commission, een in Londen gevestigde diplomatieke werkgroep van de grote drie.

Polen schuift op naar het Westen

Wat Polen betrof wilde Stalin het oosten van Polen behouden, dat Polen na het winnen van de Pools-Sovjet-Russische Oorlog van 1921 geannexeerd had en de Sovjet-Unie na het niet-aanvalsverdrag met Duitsland in 1939 weer ingenomen had. Voor het gedwongen verlies van het in meerderheid niet door Polen bewoonde oosten van Polen moest Polen met een groot deel van het eveneens niet in meerderheid door Polen bewoonde oosten van Duitsland schadeloos gesteld worden. Dat liep uit op een nieuwe westgrens van Polen bij de Oder. Na enig gesteggel gaven Churchill en Roosevelt hun goedkeuring. Als Polen naar het Westen opschuift en “daarbij op een paar Duitse tenen stapt”, zo meende de Britse premier, dan “is daar niets aan te doen”. Daarnaast erkenden de beide Angelsaksische machten nogmaals Stalins aanspraken op het noordelijke deel van Oost-Pruisen, inclusief Koningsbergen, en bevestigden daarmee de besluiten van de ministers van Buitenlandse Zaken van de USSR, Groot-Brittannië en de VS tijdens hun ontmoeting in Moskou van 19 tot 30 oktober van dat jaar.

Op naar de Koude Oorlog

Ondanks persoonlijke animositeit en aan de dag gekomen meningsverschillen in belangrijke kwesties, markeerde de Conferentie van Teheran een kort hoogtepunt in de wederzijdse overeenstemming tussen de leidende machten in de coalitie tegen Hitler. Tegelijk werd echter voor de goede waarnemer reeds zeer duidelijk dat duurzame harmonie tussen de drie grootmachten illusoir was. Zo bezien was de top ook een beslissende stap op de weg naar de Koude Oorlog.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.