Zoals de verschillende aardschollen door tektonische krachten hun positie ten opzichte van elkaar gedurig wijzigen, al gaat dat doorgaans dan ook ontzettend langzaam, zo veranderen ook de betrekkingen tussen landen, maar dan soms veel sneller, omdat het in dat geval om een zaak gaat die mensen bewerkstelligen.

Deze regel gaat voor alle continenten en staten op, maar laat zich momenteel goed illustreren aan de hand van Turkije. Precies zoals Klein-Azië aan een gevaarlijke breuklijn tussen de Anatolische en de Euraziatische plaat ligt, zo laveert de Turkse politiek tussen Oost en West. Recent  is er meer beweging in de zaak gekomen.

Maar tektonische activiteit kan tot riskante breuken leiden. Dat geldt zowel voor de geologie als de politiek. Een dergelijke breuk, ditmaal in politieke zin, heeft Turkije veroorzaakt toen het onlangs in Rusland het daar ontwikkelde en gebouwde raketafweersysteem S-400 kocht. Het is niet moeilijk te begrijpen: Een NAVO-land, dat wapens koop bij een land dat door de NAVO als bedreiging wordt gezien – dat gaat natuurlijk niet. Bovendien ziet de Amerikaanse wapenindustrie op deze manier een vette kluif aan zich voorbij gaan.

Het geval van de S-400 zou op zich al problemen genoeg geven – een NAVO-partner die zijn eigen koers vaart, dat is niet de bedoeling. Wat het vanuit Atlanticistisch perspectief echter nog linker maakt, is de indruk dat het mogelijk niet om een incident gaat, maar om een tendens, dat Ankara zich verwijdert van de NAVO en toenadering zoekt tot Rusland. Het zou dan niet alleen om de aankoop van een Russisch product – dat op dit moment nu eenmaal beter is dan het beschikbare Amerikaanse equivalent, maar om strategische overwegingen.

De betrekkingen tussen Rusland en Turkije zouden zich dan op afzienbare termijn verder positief kunnen ontwikkelen. Turkije verkeert momenteel immers in een fase waarin het ook weer duurzame, stabiele en constructieve relaties opbouwt met landen in de eigen regio, zoals Iran en Irak en mogelijk op termijn ook weer met Syrië. Een goede relatie met Rusland is daarbij bijzonder behulpzaam.

Zoals het bewegen van de Anatolische plaat ten opzichte van de Euraziatische plaat echter mede beïnvloed wordt door het bewegen van de Arabische plaat, zo komt ook het afzetten van Turkije tegen het Westen niet uit de lucht vallen. De Verenigde Staten en andere NAVO-landen werken in Irak en Syrië immers samen met de Koerden. Daarmee blijft er voor Turkije geen andere logische optie dan samenwerking te zoeken met Teheran, Bagdad en op termijn ook Damascus.

In de toekomst heeft Ankara in de NAVO dan ook niets verloren. Dit bondgenootschap vormt een bedreiging voor Turkije. Ankara speelt dan ook met de gedachte van toetreding tot de Shanghai Samenwerkingsorganisatie, met leden als Rusland, China en Iran. De tijden dat Turkije, als vooruitgeschoven post van de NAVO, voor de Kaukasus, die destijds tot de Sovjet-Unie behoorde, de afluisterstations van de VS en later ook de 50 Jupiter-raketten op liet stellen, zijn allang voorbij.

Zelfs op het heikele thema Syrië komen de posities van Turkije en Rusland en Iran dichter bij elkaar. Bij de onderhandelingen in het kader van de zesde ronde van de Syrië-gesprekken in de Kazachse hoofdstad Astana in september zijn de drie machten het er over eens geworden een zogeheten de-escalatiezone in de nog altijd instabiele noord-Syrische provincie Idlib in te stellen. Dat Turkije zaken doet met Iran zal men in Washington ook allerminst op prijs stellen. De Amerikanen moeten het in Syrië echt van de Koerden hebben om een vinger in de pap te houden, maar ze hebben het er zelf naar gemaakt.

Militaire ontwikkelingen zijn vers één, economische koerswijzigingen zijn een tweede vers. Turkije is van plan, zo werd al in december vorig jaar bekend, de handel met China, Rusland en Iran in de toekomst louter in lokale valuta’s af te wikkelen. Daarmee sluit Turkije zich aan bij een aanzwellende internationale tendens om de Amerikaanse dollar als alomtegenwoordige munt in het mondiale betalingsverkeer terug te dringen en bij grensoverschrijdende handel andere valuta’s te gebruiken.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Voor de VS is dat van grote betekenis, want het is slechts vanwege de rol van de Amerikaanse dollar als exclusieve wereldwijde verrekeningseenheid, dat de exorbitante schuldenlast van de VS financierbaar bleef. Als nu zelfs een NAVO-partner financieel-technisch uit het gelid stapt, dan heeft dat vooral ook een psychologisch effect, wat in de financiële sector een niet geringe rol speelt.

Of het nu in financieel-monetair of militair opzicht is, Turkije richt zich minder op loyaliteit aan het NAVO-bondgenootschap en meer op het eigen voordeel. Door de couppoging in 2016 heeft de Turkse Lira aanzienlijk aan waarde ingeboet ten opzichte van de Amerikaanse Dollar. Als nu de aankoop van olie of gas in Roebels in plaats van Dollars afgewikkeld wordt en Rusland zijn inkopen in Turkije in Lira betaalt, dan heeft Ankara daar groot voordeel van. In aansluiting hierop maakte de beurs van Moskou onlangs bekend dat ze in de toekomst ook handel zal drijven met Japanse Yen en Turkse Lira. De Turkse minister van Economische Zaken Nihat Zeybekci verzekerde de nieuwsdienst Anadolu:

In de komende vijf jaar zal de wereld in veel opzichten veranderen. Derhalve moet men zich er op voorbereiden in de toekomst de handel in nationale valuta’s af te wikkelen. Daar zullen alle zijden profijt van hebben. Een dergelijke stap zou de belangen van ieder land, waaronder Rusland, Iran, Turkije, China en Japan, dienen.”

Wat de psychologie aangaat, heeft ook de beslissing van mei dit jaar om de NAVO-top niet in Turkije te houden, het Ankara nog gemakkelijker gemaakt om de band met het bondgenootschap losser te maken. De eigengerechtigheid waarmee NAVO-bondgenoten de binnenlandse aangelegenheden van hun ‘bondgenoot’ becommentariëren kan in Turkije op des te minder begrip rekenen naarmate diezelfde critici aan de lopende band het internationaal recht overtreden. Recent voorbeeld daarvan is de Amerikaanse rakettenregen op Somalië. Aangevoerde reden? Terrorisme natuurlijk. Internationaal-rechtelijke basis? Geen natuurlijk.

In ieder geval geven de politiek-tektonische bewegingen van Turkije zowel Washington als Brussel kopzorgen. De stemmen van hen die tot voor kort niet konden wachten om Turkije als lid van de Europese Unie binnen te halen, zijn vervlogen. Turkije beweegt zich politiek in de richting van zijn historische herkomst, naar Azië, waarbij Rusland met zijn Euraziatische dubbelfunctie het beslissende anker vormt. In het Westen was niemand op een dergelijke ontwikkeling voorbereid.

Share.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.

Comments are closed.