Dit jaar dragen de steden Plovdiv in Bulgarije en Matera in Italië de titel ‘culturele hoofdstad van Europa’. De pompeuze titel, waar steden zo’n hoge verwachting van hebben, wordt in de praktijk dikwijls vooral als een last ervaren.

De titel werd in 1985 op initiatief van de toenmalige Griekse premier Melina Mercouri in het leven geroepen en gaat samen met een subsidie van 1,5 miljoen euro uit het Europese cultuurprogramma. De kosten zijn echter veel groter. Het jaarverslag van de Europese Commissie over 2016 laat bijvoorbeeld zien dat Donostia/San Sebastian in het Spaanse Baskenland 49,6 miljoen euro aan kosten maakte en Breslau in het Poolse Silezië zelfs 86,4 miljoen euro uitgaf. Of en hoe een stad van deze benoeming op de lange termijn profiteert varieert sterk.

Culturele verscheidenheid

De Europese Unie kent de titel culturele hoofdstad van Europa toe. Het oorspronkelijke doel was de culturele verscheidenheid en rijkdom en het culturele erfgoed van Europa meer bekendheid te geven. Aanvankelijk ging het om één stad per jaar die zich met de titel mocht tooien. Sinds 2004 worden er jaarlijks twee benoemd. In Nederland waren tot nog toe Amsterdam (1987), Rotterdam (2001) en Leeuwarden (2018) culturele hoofdstad en in België Antwerpen (1993), Brussel (2000), Brugge (2002) en Bergen (2015). Een commissie buigt zich steeds over de vraag welke steden in aanmerking komen voor de titel.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Culturele hoofdstad van Europa (kaart: Maximilian Dörrbecker)

Steun onder bevolking en ondernemers

“Onmisbaar voor het slagen van het project Culturele Hoofdstad van Europa is de ondersteuning in de regio door burgers, instellingen en media. Is van tevoren al duidelijk dat deze dekking ontbreekt, dan heeft het geen zin om mee te dingen”, aldus Carina Kurta van CaP.Cult, een agentschap dat al verschillende steden bij hun bod om als culturele hoofdstad aangewezen te worden ondersteunde.

Effecten op de lange termijn

Ook van belang is brede politieke steun. In het verslag van de commissie over 2016 is ten aanzien van San Sebastian (de Basken noemen de stad Donostia) te lezen: “Het ontbrak de politieke partijen aan een gedeelde perceptie van hoe de erfenis van de actie ‘culturele hoofdstad van Europa’ er uit zou kunnen zien. [..] In Breslau was daarentegen de erfenisplanning zeer sterk ontwikkeld, goed gecoördineerd en er meer op gespitst om de houdbaarheid op de lange termijn van de effecten van de actie ‘culturele hoofdstad van Europa’ – niet in de laatste plaats op basis van een sterke en rechtlijnige politieke leiding – veilig te stellen.” Juist San Sebastian, de stad die decennia lang door terroristische aanslagen van de Baskische ETA in het nieuws kwam en zich met zijn programma Cultura para la convivencia een nieuw imago wilde verschaffen, kreeg geen positief rapport van de Commissie.

Een nieuw imago vestigen

Het gebeurt wel vaker dat een stad met het project een nieuw imago hoopt te vestigen. Voor het eerst was dat het geval met Glasgow in 1990. De Schotse industriestad wist Londen en Edinburgh te verslaan en wel met een strategie die inzette op kunst en cultuur als motor voor de sociale en economische verandering. Het was destijds een radicaal voorstel. Ook Marseille startte met deze insteek. De Franse havenstad had lang de reputatie lelijk en vies te zijn en stond meer bekend om de hoge criminaliteit dan om zijn musea, architectuur en evenementen.

Toerisme

De grootste en belangrijkste haven aan de Middellandse Zee, toevluchtsoord voor vluchtelingen en migranten, de op twee na grootste stad van Frankrijk, was in 2013 als Marseille-Provence met betrokkenheid van de grotere regio culturele hoofdstad van Europa. Naar schatting 11 miljoen bezoekers namen aan de activiteiten deel. Sindsdien bleven de toeristische bezoekersaantallen hoog. “Dat is vooral te danken aan het duurzame cultuurprogramma met een grote variëteit aan evenementen”, aldus Kurta. In 2014 was Marseille sporthoofdstad, in 2015 stond het voetbal in het middelpunt van de belangstelling, voor 2020 is een kunstbiënnale gepland, 2024 vinden de Olympische Spelen deels in Marseille plaats.

Stadsbewoners

“De grote mediabelangstelling die vanwege de titel culturele hoofdstad van Europa ontstaat, kan de steden een sterke impuls geven”, zo licht Kurta toe. “De stad heeft de kans een imago op te bouwen. Marseille heeft dat heel goed uitgevoerd.” Waar het imago van een stad in de waarneming van buitenstaanders relatief snel op te poetsen is, zo vertelt de deskundige, duurt het veel langer voor de inwoners van Glasgow, Lille, Marseille of Linz zelf een ander beeld van hun stad krijgen.

Overspoeld door toeristen

Men meet het succes van een culturele hoofdstad dikwijls aan de aantallen toeristen af. Toeristen brengen geld in het laatje en zorgen voor werkgelegenheid. De kunst is echter om de juiste maat te vinden. Het is een bekend probleem. Derhalve informeerde de burgemeester van Matera, een Italiaans stadje van 60.000 zielen, dat dit jaar culturele hoofdstad van Europa is, zich van tevoren bij steden als Barcelona, hoe je kunt voorkomen door toeristen overspoeld te worden. De uit de bergen gehouwen huizen van Matera, die de plaats in de jaren ’50 de naam ‘schande van Italië’ opleverden en soms met dwang ontruimd moesten worden, zijn nu deels als luxueuze hotelkamers en bed & breakfast in gebruik. Zolang deze ontwikkeling voor de stedelingen draaglijke proporties houdt, is het in orde.

Druk op de woningmarkt

In Marseille brengt een sterk toegenomen aantal directe vluchten toeristen uit Londen, Parijs, Milaan, Barcelona en Zürich naar de stad. Met zijn 300 zonnige dagen per jaar is de metropool perfect om het weekend door te brengen. Geen wonder dat veel rijke Zwitsers nu een tweede huis in Marseille kopen. De armere bevolking van Marseille kan ondertussen echter steeds moeilijker woonruimte vinden. “Het is een fragiel systeem dat hier onder druk komt te staan”, denkt Kurta hardop na. De politiek verantwoordelijken moeten volgens haar de ontwikkelingen goed in het oog houden en zo nodig niet aarzelen om sturend in te grijpen. Culturele hoofdstad van Europa zijn heeft complexe gevolgen waarmee in de verdere ontwikkeling van een stad rekening gehouden moet worden.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.