Franco blijft de Spaanse gemoederen bezighouden. In de afgelopen decennia zijn de standbeelden, straatnamen en symbolen die aan hem en zijn tijd herinneren verdwenen. Veertig jaar is hij aan de macht geweest, en Spanje wordt nog altijd achtervolgd door de generalísimo. Rechts probeert zich zoveel mogelijk van het verleden te emanciperen, en links schaamt zich voor de man waar de meeste van hun ouders en grootouders voor applaudisseerden.

Toen Franco in 1975 overleed, staken al snel de politieke partijen weer de kop op. Koning Juan Carlos, die door de caudillo was opgevoed om de monarchie te waarborgen, greep in 1981 in tegen een laatste couppoging van franquisten onder aanvoering van kolonel Tejero en maakte zich daarmee populair bij de democratische krachten. Daarna heeft hij niets bijzonders meer gedaan. In 1985 trad Spanje samen met Portugal – dat sinds 1974 had afgerekend met de tijd van de autoritaire Salazar – toe tot de Europese Unie. En vanaf dat moment is het land weer helemaal thuis bij de gemeenschap van beschaafde naties.

Wat heeft het democratische Spanje in de afgelopen twintig jaar voor elkaar gekregen? Voor vol worden aangezien. Maar hoe in het reine te komen met die grote zwarte vlek van het recente verleden? Waar waren al die waardevolle boeken die tijdens de dictatuur het licht niet mochten zien? Die waren er niet. Je zag tijdens de Franco-periode gewoon Het Kapitaal van Marx naast de verzamelde werken van de in 1936 door de fascisten vermoorde dichter en door links verheven martelaar Federico García Lorca in de etalages en op boekenmarkten liggen. Spanje was lang niet zo anders als de staten achter het IJzeren Gordijn. Gek genoeg vond de West-Europese intelligentsia Franco veel erger dan Stalin en de communistische dictaturen. Als cultuurminnaar, gerespecteerde journalist, als schrijver of academicus een werkbezoek brengen aan de DDR, Tsjechoslowakije of liever nog Cuba was okay, zelfs prijzenswaardig. Spanje werd alleen bezocht door domme toeristen. Wie kranten en boeken las, of hoog opgeleid was,  ging er niet heen, of alleen incognito.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Spanje was niet alleen fascistisch, maar ook nog katholiek. En Nederlandse katholieken die tijdens de Burgeroorlog en ook later fanatiek achter Franco hadden gestaan – uiteindelijk voerde hij strijd tegen het rode gevaar -, waren sinds het moderniserende Tweede Vaticaans Concilie tot de jaren des verstands gekomen, en distantieerden zich nu als fatsoenlijke democraten van die lange bloedige nacht van onderdrukking van het Spaanse volk. De Volkskrant en de KRO draaiden 180 graden en huilden met de wolven in het bos. Was je ooit communist geweest, of was je het nog steeds, dan bleef je interessant.  Wie tot fascist kon worden bestempeld, wachtte de eeuwige verdoemenis. Internationale brigadisten die destijds aan de kant van de rode Republiek hadden gevochten, genoten jaarlijks eerbetoon; wie aan de kant van de nationalen hadden gevochten,  werden verguisd en vergeten. Onder hen de byzantinoloog professor Louis Grondijs met zijn boek over Spanje in 1937, dat onlangs weer is uitgegeven, maar door de bibliotheken geweigerd. Als ooggetuige van het in brand steken van kerken, vermoorden van priesters en nonnen, ontheiligen van kerkhoven, achtte hij de situatie in met name Barcelona  gruwelijker dan wat hij tijdens de Oktoberrevolutie van 1917 in Sint Petersburg had gezien.

Maar hoe ging Spanje zelf met zijn verleden om? Door tal van publicaties, films, exposities haalde men naar boven hoe er een goede en een foute kant hadden bestaan. De republikeinen hadden moeten vluchten, en beïnvloedden de opinie in het buitenland. Zij waren de gedupeerden die overal op sympathie konden rekenen, in de media hun verhaal mochten doen, posities aan universiteiten kregen. Franco was een monster, Spanje was de hel.

De Vallei der Gevallenen (foto: Håkan Svensson)

In 2007 voerde het Spaanse parlement de Ley de Memoria Histórica van de socialist Zapatero in, een wet op historische rechtzetting, op grond waarvan alle slachtoffers van de Burgeroorlog werden erkend, massagraven mochten worden geopend voor wie onder de dictatuur waren vermoord om elders opnieuw begraven te worden.  Het franquisme, heette het nu, had zich schuldig gemaakt aan misdaden tegen de menselijkheid. Wie waren gevallen aan de kant van de nationalen lagen in de Valle de los Caídos, in de buurt van het kloosterpaleis van koning Filips II, het Escorial. Er liggen ook republikeinen begraven, mits katholiek. In de ondergrondse crypte ligt Franco. De huidige socialistische premier, Pedro Sánchez, wil zijn stoffelijk overschot uit de Vallei halen, alsmede dat van José Antonio Primo de Rivera, stichter van de Falange. De bedoeling is om het monument aan alle slachtoffers van de Burgeroorlog toe te wijden.

Generaal Franco was in opstand gekomen tegen een Republiek die afdreef in anarchie en in handen dreigde te vallen van de communisten. Dat hij de oorlog kon winnen,  was mede te danken aan militaire steun van Hitler en Mussolini. De Republiek liet zich op sleeptouw nemen door Stalin en kreeg bijval van  fellow travelers,  journalisten en  beroemde schrijvers. Spanje was veranderd in het slagveld waar links en rechts over de hele wereld zich bij betrokken voelden. Nadat het Duitse en Italiaanse fascisme was verslagen, zag de internationale gemeenschap, de Verenigde Naties, Spanje als een onwenselijk overblijfsel van de voorbije nacht. Het duurde even voordat Washington het land van Franco kon gebruiken in de Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie en haar satellieten. Paus Pius XII verleende de generalísimo de hoogste onderscheiding als redder van de beschaving. Franco had bovendien tienduizenden joden uit bezet Europa via zijn land laten ontsnappen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij had Hitler weten weg te houden, die graag door Spanje naar Noord Afrika had gewild. En door aan de monarchie vast te houden, verhinderde hij dat zijn land uit elkaar zou vallen, zoals met het Joegoslavië van Tito zou gebeuren. De socialistische premier Sánchez die Franco weg wil halen uit de Vallei van de Gevallenen moet nog maar zien of hij de separatisten van Catalonië de baas wordt, want als Catalonië zich losmaakt, zullen andere regio’s volgen, en precies dat was het gevaar dat Franco had voorzien. “Onze regionalismen, zoals die zich in Spanje voordoen, zijn een ellende te meer, en niet de geringste. Wat anders zijn ze dan een uitvloeisel van gekwetste ijdelheid, van de verbittering van intellectuelen die zichzelf willen horen?”, had de Bask Miguel de Unamuno ooit geopperd.

Franco had na de val van de Tweede Republiek in 1939 het katholicisme zijn macht en invloed teruggegeven. Was het land niet ooit groot geworden daardoor? De komende veertig jaar tot aan zijn dood oogde Spanje dan ook uitgesproken katholiek, maar na 1975 ging de kurk van de fles en tegenwoordig zijn de kerken er nog leger dan in Nederland. De mensen vereenzelvigden de Kerk met het fascisme, en bevrijdden zich van iedere dwang van boven. Begrijpelijk, maar heeft de vrijheid vrucht gedragen? Het leverde in elk geval geen interessante ketters op. Het geestelijke of metafysische is volkomen afwezig in de cultuur, die de plaats van de religie heeft ingenomen. Miguel de Unamuno, auteur van Het tragisch levensgevoel, heeft geen noemenswaardige opvolgers gehad.

Het tragisch levensgevoel ~ Miguel de Unamuno

Over de auteur

Robert Lemm

Robert Lemm ('45) is hispanist, bekroond vertaler en schrijver van enkele tientallen boeken, waaronder in 2017 'Het labyrint van de filosofie' (Uitgeverij De Blauwe Tijger).