Of we de Koude Oorlog nu bewust meegemaakt hebben of niet, we kennen die als Europeanen primair als een ideologisch conflict tussen het liberale Westen en het communistische Oosten. Van de tekentafel af was het echter vooral een geopolitiek spel. Het is deze onderliggende logica die ons ook vandaag nog parten speelt.

Bijna een halve eeuw lang was de Koude Oorlog het meest tekenende kenmerk van de wereldorde. In deze strijd tussen Sovjet-communisme en Amerikaans liberalisme polariseerde de hele statengemeenschap rond een van beide polen. Naar zijn ideologische aard werd deze polarisatie door beide kampen verschillend voorgesteld. Zo stelden liberalen het voor als een strijd tussen het ‘vrije westen’ gebaseerd op burgerrechten, christendom en de westerse traditie enerzijds en een goddeloze, totalitaire slavenstaat die ingaat tegen alles waar het Westen voor staat anderzijds. Marxisten zagen het daarentegen als een klassenstrijd tussen waarlijk egalitair en rationeel project dat zich opwierp voor de nobelste waarden uit de westerse humanistische traditie enerzijds en een onderdrukkend systeem dat cynisch gebruik maakt van individuele vrijheden voor de uitbuiting van loonslaven, imperialisme en klassenprivilege.

Geopolitieke logica

Hoewel beide perspectieven op het ideologische aspect van de Koude Oorlog elementen van waarheid bevatten, is de geopolitieke logica van het conflict eenduidiger. Het conflict draaide immers om Europa. Het beheerste ieder aspect van het leven op het continent, ook al vonden de schermutselingen in de vorm van proxy-oorlogen grotendeels elders ter wereld plaats. De vijandigheid tussen de winnaars van de Tweede Wereldoorlog kan met andere woorden ook gezien worden als een nuttig voorwendsel voor het condominium van Amerikanen en Sovjets op het Europese continent.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Twee supermachten

Reeds lang voor de Slag om Berlijn was het lot van Europa besloten. Tijdens verschillende conferenties – ik noem slechts Teheran en Jalta, hadden de leiders van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie immers al besloten hoe ze na de oorlog de wereld zouden verdelen. Franklin Roosevelt ging er weliswaar vanuit dat het bondgenootschap met de Sovjet-Unie na de oorlog zou blijven bestaan, maar die laatste moest dan wel de tweede viool spelen. Dat Stalin hiertoe niet bereid was, leidde samen met de belangen van het “militair-industrieel complex” (Eisenhower) tot een breuk tussen de twee supermachten.

Condominium

Het is veelzeggend dat alle (potentiële) conflicten in diverse delen van de wereld nooit het overkoepelende wereldcondominium in gevaar brachten. Ondanks incidentele frictie, bleef een daadwerkelijk kernwapenconflict een onwaarschijnlijk scenario. De perceptie van deze dreiging hielp echter wel om de hele mensheid bijeen te drijven in twee schaapskooien. Zo bezien was de Koude Oorlog een ideale manier om de onderwerping van Europa aan de belangen van externe actoren te rechtvaardigen. Dit bevroren conflict bracht de Europeanen ertoe verplichtingen aan te gaan die vreemd waren aan hun eigen geopolitieke belangen, temeer daar die laatste volstrekt buiten beschouwing bleven. De twee supermachten hadden er zo bezien belang bij het conflict in stand te houden om Europa als speler op het wereldtoneel blijvend uit te schakelen.

Voortzetting

Hierin ligt ook de reden voor het in stand houden en uitbreiden van de NAVO na het uiteenvallen van het Warschaupact en de Sovjet-Unie zelf. In Midden- en Oost-Europa werden communistische apparatsjiks vurige pleitbezorgers van “Euro-Atlantische integratie”. De ideologische tegenstelling van de Koude Oorlog is irrelevant geworden, de geopolitieke logica blijft. (Ook waar er tegenwoordig nog altijd ideologische tegenstellingen voorhanden zijn, mogen we er vanuit gaan dat deze niet de primaire grond voor conflict zijn.)

Ziedaar ook de reden voor het omvormen van de NAVO van een Noord-Atlantisch (tenminste nominaal) wederzijds verdedigingspact tot een organisatie die overal ter wereld militair kan interveniëren. En ziedaar de reden voor het zoeken van de confrontatie met een territoriaal ontmanteld en geopolitiek in het nauw gedrongen Rusland. Het is de eenzijdige voortzetting van de Koude Oorlog door de laatste supermacht en haar Europese vazalstaten die nooit hun eigen belangen hebben leren zien. De geopolitieke doelstelling om Europa te onderwerpen aan externe – in dit geval louter Amerikaanse – belangen is onveranderd van kracht.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.