De Russische drager van de Nobelprijs voor de Literatuur Alexander Solzjenitsyn heeft in zijn werken de miljoenen die in Stalins strafkampen om het leven kwamen een stem gegeven. 100 jaar geleden werd hij geboren, op 11 december 1918.

13 februari 1974: Op de luchthaven van Frankfurt landt een passagiersvliegtuig uit de Sovjet-Unie. Een bebaarde man op leeftijd komt uit het toestel, opgewacht door een groepje mensen. Velen applaudisseren. Andere fotograferen hem. Lichtelijk verstoord gaat de man de loopplank af. Dan wordt hij naar een auto geleid en naar het dorp Langenbroich in de Noord-Eifel gebracht. Naar de prominente Duitse auteur Heinrich Böll, die daar een zomerhuis heeft.

Enkele dagen daarvoor was Alexander Solzjenitsyn door KGB-agenten gearresteerd en een dag later op het vliegtuig het land uit gezet. Naar de Bondsrepubliek Duitsland, die zich bereid verklaard had de dissident op te nemen.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Kritische uitlatingen over Stalin

De Sovjet-leiding had de ongemakkelijke schrijver misschien liever nog eens in een kamp gestopt. Na kritische uitlatingen over Stalin, had hij daar van 1945 tot 1953 al eens gezeten. In de tijd van politieke dooi verscheen dan zijn opzienbarende roman Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj, die het alledaagse kampleven van een eenvoudige gevangene schildert en de auteur in één klap binnenlands en na enige tijd ook internationaal bekend maakte.

Wachttoren van een goelagkamp op ongeveer een uur vliegen van Toeroechansk ten oosten van de Jenisej. Onderdeel van “Projekt 503” van Stalin om een spoorweg door de toendra aan te leggen (foto: Andreas Hugentobler).

Niemand minder dan de toenmalige minister-president Chroesjtjov had zich voor de publicatie van het werk ingezet. Maar op zijn laatst na Chroesjtsjovs val in oktober 1964 was het culturele beleid weer restrictiever. Schrijvers werden weer geacht partijconform en in de zin en stijl van het zogenaamde ‘socialistische realisme’ te schrijven. Solzjenitsyn weigerde dat echter. Hij werd belasterd en buitengesloten.

Goelag

In september 1973 slaagde de KGB er dan in de plek te vinden waar hij het manuscript van zijn explosieve werk De Goelag Archipel verstopt had. Daarin documenteert Solzjenitsyn, op basis van verklaringen van honderden overlevende ooggetuigen, het bestaan en functioneren van het communistische strafkampensysteem, waarvan de kampen over het hele land verspreid waren en hun naam ontleenden aan de Russische afkorting voor ‘Algemene directie van de correctionele werkkampen’.

Miljoenen gevangenen – onder hen talrijke gelovige christenen en politiek andersdenkenden, zelfstandige boeren (‘koelakken’) en mensen die soms willekeurig tot saboteur of volksvijand verklaard waren – zijn in deze kampen, waar ze zware slavenarbeid voor de opbouw van de Sovjet-economie moesten uitvoeren, om het leven gekomen. Solzjenitsyn herleidde het kampensysteem in dit boek bovendien niet tot Stalin, zoals gebruikelijk, maar tot Lenin zelf.

Westen

Solzjenitsyn voelde het als zijn plicht hen aan de vergetelheid te ontrukken. Maar nu was zijn manuscript in handen van de KGB gevallen. Gelukkig had het echter het leeuwendeel ervan reeds naar het Westen laten smokkelen en gaf tot ergernis van de Sovjet-leiding opdracht om het te laten drukken. Het leek echter niet opportuun om de schrijver weer naar een strafkamp te sturen terwijl tegelijkertijd zijn boek over die kampen zou verschijnen. Bovendien was Solzjenitsyn te prominent, nadat hij in 1970 de Nobelprijs voor de Literatuur had gekregen – denkbaar mede omdat het Westen hem tijdens de Koude Oorlog tot een tweede Pasternak wilde maken. Verder was er net een beleid van ontspanning in de relatie met het Westen aangekondigd. Zodoende besloot men hem naar het Westen te sturen.

Na een kort verblijf bij Heinrich Böll, houdt Solzjenitsyn zich enkele maanden in Zwitserland op. Daarna vestigt hij zich in de Verenigde Staten. Daar schrijft hij verder aan zijn romancyclus Het rode wiel, waarin hij niet alleen markante gebeurtenissen en veldslagen uit de Eerste Wereldoorlog – voor zover ze Rusland betreffen – schildert, maar ook de achtergrond en het ontstaan van de Russische Revolutie uitvoerig weergeeft. Net als eerder reeds zijn Goelag Archipel, doorbreekt dit monumentale werk door uitvoerige documentatie het roman-genre en komt het meer over als historische non-fictie.

Christelijk en conservatief

Net als in zijn vaderland, blijft Solzjenitsyn ook in de VS de onaangepaste einzelgänger, die hij altijd geweest is. Na zijn tijd in het kamp en het overwinnen van kanker, dat hij in 1967 in zijn roman Het kankerpaviljoen verwerkt heeft, bekende hij zich tot het Russisch-Orthodoxe geloof en een conservatieve wereldbeschouwing. De materialistische, op consumptie gerichte levensstijl beviel hem niet. Ook verweet hij het Westen toegeeflijkheid tegenover het communisme.

In mei 1994 keerde hij naar Rusland terug. Het communisme was hier inmiddels afgedankt. Wat er nu voor in de plaats was gekomen kwam echter niet overeen met de ideeën van Solzjenitsyn over een politieke en morele ommekeer in zijn land. Daarbij was hij echter anti-democraat noch monarchist zoals zijn tegenstanders hem wel toedichtten. Hij was er echter wel van overtuigd dat een groot land als Rusland, met zijn verschillende etniciteiten en religies een sterk centraal gezag nodig heeft.

Vladimir Poetin met Alexander Solzjenitsyn in 2007 (foto: Kremlin)

Hij verwelkomde dan ook dat na Jeltsin Poetin aantrad als president van de Russische Federatie en ontmoette hem meermaals. Kort na zijn dood op 3 augustus 2008, maakte Poetin bekend dat Solzjenitsyns Goelag Archipel in een door zijn weduwe ingekorte versie tot verplichte lectuur voor alle scholieren gemaakt zou worden. Het boek dat het wereldbeeld van zoveel linksen door elkaar had geschud, doordat de ongemakkelijke waarheid over de staatsterreur in het socialistische moederland niet langer te ontkennen viel.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.