Een geschiedenis van het christendom

De Evangelische Omroep (EO) zendt dezer dagen de serie ‘A History of Christianity’ uit. In deze serie bespreekt de hoogleraar kerkgeschiedenis van de universiteit van Oxford Diarmaid MacCulloch aspecten van de geschiedenis van het christendom in afleveringen van een uur lang, waarin hij diverse plaatsen, vaak met historische betekenis, bezoekt en met deskundigen spreekt. MacCulloch ontwikkelde zich zelf van een vrijzinnig anglicaan tot een buitenkerkelijke ‘vriend van de kerk’ zoals hij het zelf noemt.

De eerste aflevering begint in Jeruzalem, van waaruit het christendom zich naar het westen, maar ook naar het oosten verspreidde. MacCulloch bespreekt de vraagstukken die tot onenigheid leidden en hoe de uitkomst van diverse concilies uiteindelijk niet kon voorkomen dat verschillen van inzicht bleven bestaan en verschillende stromingen in het christendom ontstonden. Pas veel later zou er een schisma ontstaan tussen de kerk van het westen en de Oosters-Orthodoxe Kerk. Na de concilies van Nicea en Chalcedon ontstonden echter reeds twee oosterse stromingen van het christendom, de jacobitische en de nestoriaanse.

Doordat een nogal omvattend onderwerp als het oosterse christendom, waarover de gemiddelde kijker nog weinig weet, in niet meer dan een uur besproken moet worden, gaat MacCulloch hier en daar wat kort door de bocht. Omwille van de lineaire ontwikkeling in zijn verhaal komt hij pas laat tot de bespreking van de nestorianen, terwijl hij de indruk van chronologische volgorde wekt.

Bij de bespreking van de nestoriaanse ‘Kerk van het Oosten’, die zich in Syrië en Mesopotamië, buiten het bereik van het Romeinse Rijk, ontwikkelde, laat MacCulloch zich verleiden tot een simplistische schematisering, schijnbaar om het onderwerp relevanter te maken voor westerse christenen. Hij dikt namelijk het verschil in opstelling tussen het westerse en oosterse christendom ten opzichte van de macht nogal aan. Nu heeft de verhouding tot de macht ontegenzeggelijk een rol gespeeld in de geschiedenis van het christendom, zoals duidelijk mag zijn uit de bekering van keizer Constantijn die het christendom tot staatsreligie maakte in het Romeinse Rijk. MacCulloch wil het doen voorkomen alsof het oosterse christendom uit overtuiging geen samenwerking met de macht zou hebben gezocht. Hieruit zouden hedendaagse westerse christenen dan lering kunnen trekken voor hun opstelling in de marge van de geseculariseerde Europese samenlevingen. Wie zich echter wat meer verdiept in de geschiedenis van de Kerk van het Oosten ziet dat er wel degelijk sprake is van het gebruiken van de macht of bepaalde machtsstructuren. Zo benutten de nestorianen de structuren van het (Sassanidisch) Perzische Rijk, juist dit verklaart waarom zij hun vorm van het christendom relatief eenvoudig naar het oosten konden verbreiden. Daarnaast zijn uit later eeuwen verhalen bekend van hoe oosterse christenen werkzaam waren aan het hof van diverse Mongoolse en Turkse stammen. Oosterse christenen sprongen kortom veel opportunistischer met de verhouding met de macht om dan MacCulloch ons omwille van zijn verhaal wil doen geloven, zij het dat zij nooit een opportuniteit gekregen hebben zoals westerse christenen die hadden bij de bekering van Constantijn  en weer later bij de val van het West-Romeinse Rijk. Een en ander is toegankelijk, maar evenwichtig en uitvoerig te boek gesteld door de Amerikaanse historicus Philip Jenkins in ‘The Lost History of Christianity. The Thousand-Year Golden Age of the Church in the Middle East, Africa and Asia‘, in het Nederlands verschenen als ‘Het Vergeten Christendom’.

Prof. MacCulloch met op de achtergrond de pagode van wat eens een nestoriaans-christelijke kerk geweest moet zijn in China.

De tweede aflevering biedt een duidelijk gekleurd en bij vlagen nogal tendentieus verslag van het ontstaan van de Rooms-Katholieke Kerk, daarin komt overigens ook het monasticisme (kloosterleven) weer terug, dat in de eerste aflevering reeds kort ter sprake is gekomen bij de pilaarheiligen. Terwijl MacCulloch in de eerste aflevering terecht opmerkt dat het oosterse christenen waren die voor islamitische heersers allerlei Griekse en Syrische werken in het Arabisch vertaalden, krijgen we in de tweede aflevering te horen dat we het aan ‘de islam’ te danken hebben dat we tegenwoordig nog over deze werken beschikken. De idee dat we de beschikbaarheid van deze werken louter aan de Arabische wereld (laat staan de islam) te danken zouden hebben, is inmiddels reeds achterhaald door het boek ‘Aristote au Mont-Saint-Michel’ van de Franse mediaevist Sylvian Gouguenheim.

De documentaire serie van MacCulloch biedt kortom een aardige inleiding in een erg boeiend onderwerp, maar is niet op alle punten even betrouwbaar. Wie een en ander echt wil begrijpen, kan zich er niet op verlaten, maar zal zich tot de literatuur moeten wenden. Gelukkig is er betrouwbare populaire literatuur, zoals het boek van Jenkins beschikbaar. Voor wie het kritisch bekijkt en zich niet uitsluitend op deze documentaire als bron verlaat, is het evenwel toch de moeite waard, vanwege de interessante plaatsen die in beeld worden gebracht. De serie wordt verder ontsierd door geforceerde pogingen iedere aflevering een bepaalde moraalboodschap voor de kijker mee te geven, die de aflevering relevant moet maken voor de actualiteit. Dat leidt de aandacht af van het eigenlijke onderwerp van de afleveringen.

Zaterdag zendt de EO de derde aflevering uit de reeks uit, omstreeks de klok van zes op Nederland 2. De eerste twee afleveringen zijn te bekijken op uitzendinggemist.nl Na de eerste aflevering over ‘het vroege christendom’ en de tweede over ‘het katholicisme’, gaat de derde over ‘de orthodoxie’, daarna volgen nog ‘de reformatie’, evangelisch protestantisme en hedendaags scepticisme.

Gerelateerde artikelen

Midden-Oosters christendom onder druk Oosterse Orthodoxie, mensenrechten en Europese integratie Kijktip: Geschiedenis van het terrorisme Europees christendom onder druk