Jeruzalem wordt wel beschouwd als het brandpunt van de drie grote, monotheïstische religies; het christendom, het Jodendom en de islam. Als we een snelle blik werpen op de geschiedenis van Jeruzalem, wordt ons duidelijk hoe de drie religies al eeuwenlang hun claim op het ‘Heilige land’ leggen. De strijd die eeuwen lang geleverd is om Jeruzalem laat zien dat Jeruzalem een stad van meerdere dimensies is. Jeruzalem is niet alleen de hoofdstad van Israël, maar ook het culturele en religieuze centrum voor de Joden. Voor christenen staat Jeruzalem symbool voor vrede, de stad waar de Heere Jezus geleefd en geleden heeft. Voor de Moslims is Jeruzalem de derde heilige stad na Mekka en Medina; de profeet Mohammed zou vanaf de plaats waar nu de Al Aqsa moskee staat ten hemel zijn gevaren. Jeruzalem is, mede om die reden ook de gewenste hoofdstad van de beoogde Palestijnse staat.
Religieus brandpunt
Iedereen die wel eens in Jeruzalem geweest is en op de Tempelberg heeft gestaan, voelt deze religieuze spanning. De Tempelberg kunnen we beschouwen als een zichtbare locatie, waar intense religieuze gevoelens samenkomen. Dit zijn gevoelens die breed gedragen worden binnen een bepaalde bevolkingsgroep. Jeruzalem, en wel in het bijzonder de Tempelberg kunnen we beschouwen als religieus brandpunt, een open wond in de structuur van Israël en de Palestijnse gebieden. Neem alleen al de geografische ligging van Jeruzalem in het huidige Israël; Het grenst direct aan de Westelijke Jordaanoever, het gebied onder Palestijns gezag.
Deze religieuze spanning vertaald zich ook in het gevecht om andere gedeelde religieuze gedenkplaatsen, zoals het graf van de aartsvaders in Hebron. Het graf van Rachel buiten Bethlehem is een probleem op zich. De vraag wie deze heiligdommen mag beheren en beschermen houdt de gemoederen tot aan de dag van vandaag bezig.
We geven een impressie van de onderwerpen waarop de scherpe religieuze tegenstellingen zich aftekenen, om duidelijk te maken dat religie een wezenlijke rol speelt in conflict. Ligt in Jeruzalem of Israël het front van een religieuze oorlog tussen de Islam en de Westerse Wereld of van een strijd tussen ‘goed versus kwaad’? Is er sprake van een botsing van beschavingen, zoals Samuel Huntington heeft voorspeld? Is het Midden-Oosten conflict te reduceren tot enkel een religieus conflict?
Botsing van religies
Om deze vragen te beantwoorden moeten we eerst helder krijgen wat we verstaan onder een religieus conflict. Er zijn veel conflicten in de wereld waarin religie een belangrijke rol speelt, neem alleen al het opkomende moslimfundamentalisme en haar strijd tegen de ongelovige wereld. Met de aanslagen van 11 september 2001 op ons netvlies, is het onmogelijk om religieus geweld en religieuze conflicten weg te denken uit onze moderne maatschappij.
De gesegmenteerde samenleving, waarin religieuze overtuigingen vaak samenvielen met territoriale rijken en geografische gebieden heeft plaats gemaakt voor een pluralistische markt van religieuze concurrenten. Meer contacten en concurrentie heeft als gevolg dat ook de confrontaties toenemen. Bovendien zijn religies zich steeds beter gaan organiseren op maatschappelijk en politiek gebied, waar door de confrontaties tussen religies ook toenemen.[2] Een belangrijke geopolitieke verklaring voor de opleving van religie en religieuze confrontaties is het einde van de Koude Oorlog. De ideologische strijd tussen Amerika en de voormalige Sovjet Unie die de wereld in twee machtsblokken verdeelde, kwam hiermee tot een einde, waardoor culturele conflicten weer de ruimte kregen.[3]

In een tijd van globalisering en individualisering hebben mensen en bevolkingsgroepen behoefte aan een duidelijke afgebakende identiteit. Het geeft mensen het gevoel dat ze bij een gemeenschap horen, waar ze eventueel op kunnen terugvallen als dat nodig is. Religie omvat namelijk de meest fundamentele overtuigingen van mensen, waaraan mensen betekenis en zingeving ontlenen. Religie is dus een belangrijke identiteitsverschaffer, waardoor religie als snel betrokken kan worden bij conflicten.
Fundamentalistische groeperingen zoals Hamas hebben er dan ook alle baat bij om zich religieus te identificeren en het conflict met Israël religieus te duiden, aangezien dat hun ‘strijd’ op een hoger plan tilt. Met als gevolg dat het conflict uit de politieke en rationele sfeer wordt gehaald en betrekking krijgt op de diepste wortels van het bestaan van de religieuze mens. Dat is een belangrijke reden om terughoudend te zijn in het religieus bestempelen van het Midden-Oosten conflict. Een sterke neiging om het Midden-Oosten conflict religieus te duiden kan gebruikt worden om de ware aard van een conflict te verhullen. Als wij dit doen spelen we juist religieuze extremisten in de kaart. Zij willen het volk graag laten geloven dat er sprake is van een religieus conflict, waardoor mensen sneller geneigd zijn om de wapens te grijpen. Het islamiseren van het Midden-Oosten conflict of andere conflicten in de wereld heeft voor deze bewegingen dan ook een duidelijke ideologische functie.
Bovendien is het conflict tussen Israël en de Palestijnen te gecompliceerd om deze simpelweg af te doen als religieus. Zoals Jeruzalem een stad van meerdere dimensies is, waarin politiek en religie onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, zo is ook het Midden-Oosten conflict niet te reduceren tot een zuiver religieus conflict. We moeten beseffen dat er vaak veel meer andere belangen bij betrokken zijn.[4]

Tegelijkertijd wordt de religieuze factor in het conflict ernstig onderschat in het westen. In het huidige politieke debat over het Midden-Oosten conflict wordt de religieuze component van het conflict structureel vermeden. Het komt veelvuldig voor dat er oppervlakkig naar het conflict wordt gekeken, alsof het conflict alleen maar zou gaan over economische en politieke belangen. Daarom is van belang om het Midden-Oosten conflict in haar context te plaatsen, om de rol van religie daadwerkelijk goed te kunnen analyseren.
Voor een goede analyse van het conflict tussen Israël en de Palestijnen is het van belang om verschillende ‘religieuze componenten’ te onderscheiden, die we hier onder kort willen behandelen.
Israël doelwit terrorisme
Ten eerste moet we ons afvragen of er sprake is van een joods-islamitisch conflict of een conflict tussen de westerse wereld en de islamitische wereld. De ideologische achtergrond van Bin Laden en het moslimfundamentalisme doen vermoeden dat er sprake is van een ‘botsing van beschavingen’. De aanslagen van 11 september waren niets anders dan een wraakactie ten opzichte van de “christelijke kruisvaarders en voetsoldaten van het zionisme, want achter alles zag Bin Laden de Joden.”[5] Het moslimfundamentalisme beweert dat er een strijd gaande is tussen de islam en de “christelijke kruisvaarders”, tussen het westen en het oosten.
De aanwezigheid van de staat Israël in de Arabische wereld is dan ook een doorn in het oog van vele moslims. De vele oorlogen die in de 20ste tegen Israël gevoerd zijn komen dan ook voort uit het islamitische verzet tegen het westen en haat tegen het bestaan van de joodse staat. De PLO (de Palestijnse Bevrijdings Organisatie) is in de jaren 80 en 90 door verschillende Arabische landen en terroristische netwerken financieel gesteund, om aanslagen in Israël te plegen. Niet dat de Arabische landen daadwerkelijk begaan waren met de Palestijnse zaak maar ze gebruikten deze in hun strijd tegen het Zionisme. Overigens is dit nog steeds het geval met de steun die Hamas krijgt uit bijvoorbeeld Iran.
Toch kunnen we uit deze feiten nog niet concluderen dat er in het Midden-Oosten alleen een godsdienstoorlog gaande is tussen Israël en de Palestijnen, aangezien de beide partijen daarvoor ideologische gezien te divers zijn. Israël is een seculiere staat, waar ondanks formele godsdienstvrijheid slechts één geloof het moeilijk heeft: het geloof in Jezus Christus als de Verlosser. Het is niet de meerderheid van gematigde joden en seculieren, maar de Zionisten en ultraorthodoxe Joden die het Heilige Land claimen en daarbij teruggrijpen op de Bijbelse beloften uit het Oude Testament. De Arabische wereld, waaronder ook de Palestijnen zijn verdeeld in gematigde moslims en in meer geradicaliseerde moslims. Radicale Islamitische bewegingen zoals Al Qaida misbruiken het lot van de Palestijnen voor hun eigen strijd tegen Israël en het westen. Zowel gematigde Joden als gematigde Palestijnen, religieus en seculier, zitten dus tussen twee vuren die gaande worden gehouden door extremistische religieuze visies.
Jihad tegen de joden
Ondanks dat het Midden-Oosten conflict niet te reduceren is tot enkel een religieus conflict, speelt religie een essentiële rol in het conflict. Als we kijken naar de context van het conflict is duidelijk te zien hoe religieuze inspiratie en religieus gelegitimeerd geweld een essentiële rol spelen in het Midden-Oosten conflict.
Religieus vijandbeeld
In de Palestijnse gebieden wemelt het van antisemitische propaganda, die op allerlei manier verspreidt wordt; niet in het minst wordt het al ‘met de paplepel ingegoten’, op scholen en in de opvoeding. Net als de aanwezigheid van Amerika in de Arabische wereld worden de joden gezien als vervuilers en vijanden van de islam. Het zijn vijanden van Allah en daarom van iedereen die in Allah geloofd. Hier zien we een duidelijk kenmerk van het islamitisch fundamentalisme, dat doelbewust een karikatuur en vijandbeeld creëert van zijn tegenstander. In verschillende Palestijnse schoolboeken en propaganda video`s worden Joden gelijkgesteld met beesten en allerlei ongedierte. Hiermee proberen ze hun tegenstanders te dehumaniseren, door ze buiten de “menselijke” context te plaatsen. Joden worden op de duur niet meer beschouwd als mensen maar als beesten. Hier is de vergelijking met de aanzet tot de Holocaust treffend!
Religieuze legitimatie
Palestijnse extremistische stromingen zoals Hamas, legitimeren geweld vanuit hun religie. Hierdoor kan religie de belangrijkste aanjager van een conflict worden, omdat extremisten door hun geloof gemotiveerd worden. Op grond van teksten uit de Koran worden Joden vermoord omdat ze worden beschouwd als ongelovigen. Toch spelen ook hier niet-religieuze factoren een rol. Het (moslim)fundamentalisme voert een religieus geïnspireerde strijd tegen de moderniteit. Ze verzet zich tegen de religieuze pluriformiteit van de moderne tijdgeest, die ook de Arabische wereld bereikt waardoor de macht van de islam in de Arabische samenleving niet langer onbeperkt en absoluut blijft. Daarom eist men op grond van de koran een terugkeer naar de “zuivere” islam. De verspreiding van de westerse waarden en normen en het materialisme is hun dan ook een doorn in het oog. Vaak gaat het moslimfundamentalisme samen met religieus nationalisme, om de zuivere islam binnen een staat af te dwingen. Dit is duidelijke terug te zien in de ideologie en werkwijze van de Palestijnse terroristische organisatie Hamas.
Hamas; een religieuze beweging
Radicale Palestijnse moslims en de terroristische beweging Hamas stellen zich als doel de oprichting van een islamitische Palestijnse staat, zonder daarbij ruimte te laten voor een Joodse staat. De Palestijnse staat moet zich in hun visie tot alle delen van Palestina uitstrekken. De spanning tussen religieus fundamentalisme en politiek pragmatisme, speelt een belangrijke rol in het optreden van Hamas. Hamas wijt het verlies van de Palestijnse gebieden aan Israël, aan het religieuze verval in die gebieden; het juiste pad van de Islam was verlaten en daarom overkwam hen dat. Hun religieuze strijd tegen Israel, moest beginnen met de oprichting van de islamitische staat. De samenleving moest geïslamiseerd worden, wat uiteindelijk de bevrijding van de Palestijnen zou betekenen. Een belangrijk middel was de da`wah, de prediking van islam onder de bevolking. Vanuit het islamitische geloof werd een basis gelegd voor een nationaal bewustzijn. Met groot succes hielden zij zich bezig met de herstructurering van de Palestijnse gebieden, zoals de oprichting van ziekenhuizen en moskees.[6]
Religieus geweld
Cruciaal in het gedachtegoed van Hamas is dat het middel om dit te bereiken, de heilige oorlog (Jihad) is. In het politieke handvest van Hamas staat: ‘There is no solution to the Palestinian problem except by Jihad.’[7] Hier bevindt zich de belangrijkste spanning in het gedachtegoed van Hamas. Vrede is alleen met geweld te bereiken. Dit krijgt tot aan de dag van vandaag vooral gestalte in het martelaarschap van zelfmoordterroristen. Daarbij speelt antisemitische retoriek binnen de Hamas een belangrijke rol in de mobilisatie van het volk en werven van rekruten.[7] Opmerkelijk is de religieuze terminologie die Hamas net na haar oprichting in 1988 hanteerde in de strijd tegen Israël, waarmee ze wilden proberen de internationale opinie aan hun kant te krijgen. De joden werden verdacht van verschillende samenzweringen en complotten. Aan het einde van de vorige eeuw heeft Hamas deze religieuze terminologie steeds meer los gelaten en is meer de nadruk gaan leggen op de staat Israël als bezettende macht en haar verzet tegen het ‘nationalistische Zionisme’.
Terroristische groeperingen zoals Hamas maken gebruik van verschillende strategieën om haar strijd te rechtvaardigen en mensen voor de Jihad te mobiliseren. Religie is daarbij steeds de belangrijkste aanleiding die wordt gebruikt, omdat mensen het beste te mobilise- ren zijn door een beroep te doen op hun verantwoordelijkheid te- genover Allah en diens koran, want daar liggen hun diepste drijfve- ren. Het is dus te gemakkelijk om te zeggen dat het Midden-Oosten conflict een zuiver religieus conflict is. Voor beide partijen geldt dat vanuit de organisaties, zowel politieke als terroristische, het ook een politiek en cultureel conflict betreft. Doordat religie de factor is die mensen bindt aan een gebouw, een gebied of een (extremistisch) politiek gedachtegoed, is het echter ook onmogelijk het conflict als niet-religieus te zien. Daarvoor is het teveel verweven. En daar we- ten de extremistische groeperingen die uit zijn op het zaaien van terreur maar al te goed gebruik van te maken.
Voetnoten
[1] J. Frishman en S. Hellemans (red.) Het christendom en de wereldreligies. Di- aloog en confrontatie, Utrecht 2008, p. 15.
[2] S.P. Huntington, The Clash of Civilizations, in: Foreign Affairs 72 (1993), p. 22-26.
[3] J. Frishman en S. Hellemans (red.) Het christendom en de wereldreligies. Dia- loog en confrontatie, Utrecht 2008, p. 15-18.
[4] M. Burleigh, Heilige doelen. Religie en politiek in Europa van de Europese dicta- tors tot Al Qaida, Amsterdam 2007, p. 54.
[5] A. Tamimi, Hamas. A history from within, Massachusetts 2007, p. 36-38.
[6] http://historiek.net/Overig/Hamas/Handvest-van-Hamas.html#a13
[7] A. Nusse, Muslim Palestine: the ideology of Hamas, London 2002, p. 34-40.
Nota Toekomst voor Israël
Dit essay is een hoofdstuk uit de Nota Toekomst voor Israël.
Bestelinformatie – De nota ‘Toekomst voor Israël. Zicht op het conflict tussen Palestijnen en Joden’ (ISBN 97890-78323-18-1) telt 124 pagina’s, kost € 12,50 (excl. verzendkosten) en is te bestellen via e-mail wi@sgp.nl of via telefoon
Loading ...
Het Handvest van Hamas is ronduit antisemitisch, Mein Kampf is er niets bij.
Nog enkele citaten:
“Zogenaamde vreedzame oplossingen zijn tijdverspilling. Jihad is de enige oplossing.”
“Het loslaten van het conflict met Israel is een daad van zwaar verraad, wie dat doet zij vervloekt.”
“[Geheel] Palestina is een islamitische Wakf, bestemd voor toekomstige moslimgeneraties tot de dag des Oordeels. Een deel noch een geheel mag worden ontheiligd of opgegeven.”
“Jihad is de manier, en de dood voor Allah de mooiste der wensen.”
“De dag des Oordeels komt niet totdat moslims alle Joden ter dood hebben gebracht.”