Ondanks een niet-aanvalsverdrag werd Finland in 1939 aangevallen door de Sovjet-Unie. Na deze Winteroorlog zocht het land militaire steun bij Duitsland. In de Vervolgoorlog viel Finland met de Duitsers de Sovjet-Unie binnen om verloren gebieden te heroveren. Duitsland voorkwam Finse pogingen om een separate vrede met de Sovjet-Unie te bereiken en na de oorlog trad de zogenaamde Finlandisering op. 

Gebieden die Finland moest afstaan na Winteroorlog

“Moge mijn hand verdorren, die gedwongen is een dergelijk document te ondertekenen”, zei de Finse president Kyösti Kallio over de ratificering van de Vrede van Moskou, waarmee op 21 maart 1940 de zogeheten Winteroorlog tussen zijn land en de Sovjet-Unie beëindigd werd. Want de opgelegde vrede deelde de aanvaller, die op 30 november 1939 zonder oorlogsverklaring en ondanks een niet-aanvalsverdrag tussen de beide staten het buurland met 30 divisies binnenviel, aanzienlijke territoria toe ten koste van Finland. Finland, dat pas 22 jaar eerder van Rusland onafhankelijk geworden was, moest naast West-Karelië ook het oosten van Salla en het Finse deel van het Rybachi-schiereiland afstaan, alsmede enkele eilanden in de Finse Golf. Daarmee annexeerde de Sovjet-Unie al met al twaalf procent van het Finse territorium. Bovendien werd hierdoor een op de tien Finnen verdreven uit zijn thuisregio.

Na Winteroorlog zocht Finland noodgedwongen steun bij Duitsland

Tijdens de Winteroorlog had Finland ondervonden dat het niet op noemenswaardige steun van zijn Scandinavische buurlanden, noch op echte steun van de westelijke geallieerden hoefde te rekenen als het werd aangevallen door de Sovjet-Unie. Hieruit kwam de strategische beslissing voort, om – ondanks het nog van kracht zijnde Molotov-Ribbentrop-pact – steun te zoeken bij Duitsland. Duitsland leverde hierop buitgemaakte wapens uit de eerste twee Blitzkriegen aan Finland. In ruil daarvoor leverde Finland belangrijke delfstoffen als koper, molybdeen en nikkel. Bovendien kon Duitsland het Finse wegennet benutten voor transporten naar de kust van de Noordelijke IJszee.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Toenadering tot Duitsland onder Mannerheim: Vervolgoorlog

Ondertussen oefende Stalin, zoals ook voor de Winteroorlog al, grote diplomatieke druk op Finland uit. Hierdoor versterkte hij echter de positie van de opperbevelhebber van de Finse strijdkrachten, maarschalk Carl Gustaf Mannerheim, die zich uitsprak voor toenadering tot Duitsland. Dit leidde er uiteindelijk toe dat Finland in juni 1941 tegelijk met de Wehrmacht de Sovjet-Unie binnenviel. Daarmee begon de zogeheten Vervolgoorlog. Finland wild hierin de in de Winteroorlog verloren gebieden heroveren.

Veldmaarschalk Mannerheim (rechts) met de Duitse generaal Engelbrecht in 1941

Finnen en Duitsers nemen Karelië in, blokkade van Leningrad

Als directe aanleiding voor de oorlogsverklaring aan Moskou van 25 juni 1941 dienden bombardementen door de Sovjets op bases in het op dat moment formeel nog neutrale Finland. Hierop gingen Mannerheims troepen meteen in het offensief. Tot eind 1941 rukten ze samen met Duitse gevechtseenheden op tot de oude grens tussen Finland en de Sovjet-Unie. Om vervolgens ook het Sovjet-deel van Karelië tot aan het Onegameer en de rivier Svir in te nemen. Toen liep het offensief, dat onder andere tot de blokkade van Leningrad vanuit het noorden leidde, vast. Ondertussen verklaarden de Britten Finland de oorlog, waardoor het land nog verder in Duitse armen gedreven werd.

Loopgravenoorlog en Finse poging tot separate vrede met Sovjet-Unie

Vervolgens ontstond een loopgravenoorlog, die Finland voor langere tijd tot zijtoneel van de Tweede Wereldoorlog maakte, terwijl de beslissende slagen elders geleverd werden. Een daarvan was de slag om Stalingrad, waarin de Sovjet-Unie overwon. Daarop besloot het Finse oorlogskabinet onder maarschalk Mannerheim en president Risto Ryti op 3 februari 1943 om een separate vrede met Moskou te onderhandelen. Op dit punt stonden reeds 630.000 Finnen onder de wapenen, wat een volk van destijds vier miljoen niet eindeloos kan dragen. Duitsland kreeg echter lucht van het Finse voornemen en dwong het afbreken van de onderhandelingen af. Als drukmiddel dienden niet in de laatste plaats de zeven Wehrmacht-divisies in Lapland.

Vyborg-Petrozavodsk-offensief

Op 10 juni 1944 begon het Rode Leger een groot offensief tegen het Finse leger in Karelië, het zogeheten Vyborg-Petrozavodsk-offensief. Aanvankelijk hield het front. Door hun taaie verzet en Duitse wapensteun, konden de Finnen de Sovjet-opmars tot augustus 1944 in verschillende slagen tot staan brengen. Aansluitend grepen ze het vermeende moment aan om alsnog onder enigszins te verteren voorwaarden vrede te sluiten met de USSR.

Zware IS2-tank rukt op over bosweg tijdens Vyborg-Petrozavodsk-offensief

Wapenstilstand van Moskou

De op 19 september 1944 overeengekomen wapenstilstand had veel weg van de vredesvoorwaarden van 1940. In het noorden verschoof de grens echter nog wat verder naar het westen. Finland verloor een derde van zijn elektriciteitscentrales, een kwart van zijn cellulosefabrieken, de nikkelmijnen van Petsamo en zijn enige haven aan de Noordelijke IJszee. Bovendien moest het uitgemergelde land herstelbetalingen van 300 miljoen dollar betalen.

finlandisering

Finse veroveringen tijdens de Vervolgoorlog, die bij de vrede weer teruggedraaid werden.

Laplandoorlog

Verder verplichtte Helsinki zich om alle nog in het land aanwezige Duitse troepen, waaronder met name het meer dan 200.000 man sterke 20. Bergleger onder kolonel-generaal Lothar Rendulic, uit Finland te verdrijven of te interneren. Dit leidde tot de Laplandoorlog, waarin soldaten die eerst samen gevochten hadden nu tegenover elkaar stonden en deels verbeten strijd leverden. Dit conflict eindigde pas op 27 april 1945 met de terugtocht van de laatste Duitse soldaten van Finse bodem.

Finlandisering

Finse infanterie tijdens de Laplandoorlog

Finlandisering

De bepalingen van de wapenstilstand van Moskou werden op 10 februari 1947 in het Vredesverdrag van Parijs bevestigd. Op Finse pogingen nog enkele wijzigingen te bereiken, reageerde de Sovjet-onderhandelaar Andrej Vysjinski dreigend: “Probeer maar om met hulp van de westerse mogendheden de grens dichter naar Leningrad te schuiven en je zult wel merken wat er met jullie gebeurt!”

Anderzijds behield Finland door het verdrag ten minste zijn statelijke soevereiniteit en werd het niet zoals bijvoorbeeld de Baltische staten weer ingelijfd. De prijs daarvoor was, naast het accepteren van de territoriale verliezen en de herstelbetalingen, een welwillende houding ten opzichte van de USSR en strikte neutraliteit. Voor deze houding ontstond later het begrip ‘Finlandisering’.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.