In het decembernummer van het toonaangevende Amerikaanse blad Foreign Affairs beschrijft Nicholas Eberstadt, onder andere staatkundig econoom bij het American Enterprise Institute, de op handen zijnde demografische ramp voor Rusland.[1]

Naast Eberstadts artikel bevat het nummer van Foreign Affairs een heldere uitleg van Hugo Dixon waarom Eurolanden failliet zouden moeten kunnen gaan, maar ook boekbesprekingen en artikelen met betrekking tot de meest uiteenlopende landen.

Hij beschrijft hoe er in Rusland sinds jaren meer mensen overlijden dan geboren worden. Ook veel andere landen op het noordelijk halfrond hebben te maken met de ontwikkeling dat er te weinig kinderen geboren worden om de vervangingsgraad te halen. In veel van die landen leven mensen echter ook langer, wat de bevolkingsafname, die een onvermijdelijk gevolg is van het niet halen van de vervangingsgraad, uitgesteld wordt. Rusland vormt hierop een uitzondering. Dat heeft te maken met de volksgezondheid. Rusland is een uniek geval in die zin dat in geen ander geïndustrialiseerd land de volksgezondheid in de afgelopen decennia zo is afgenomen. Nu was de bevolking ten tijde van de Sovjet-Unie al niet blakende van gezondheid, wat Eberstadt illustreert met het sterfteoverschot van 800,000 per jaar in 1980. De val van het Oostblok en vervolgens de Sovjet-Unie zelf heeft echter een reeks demografische schokken in Oost-Europa teweeg gebracht. In alle betrokken landen is na de val van het Warschaupact een sterke afname in het aantal geboortes en een piek in de sterfte te zien. Voor de satellietstaten blijkt dit echter een tijdelijk fenomeen te zijn, terwijl de ontwikkeling zich in Rusland onverminderd voortzet en vanaf het begin extremer is. Dit heeft er toe geleid dat de Russische bevolking per saldo afneemt. Zo zijn er sinds 1992 ongeveer 12,5 miljoen meer Russen overleden dan geboren, wat wil zeggen dat er tegenover iedere twee geboorten ongeveer drie sterfgevallen staan. Een schrikwekkender voorbeeld van een sterfteoverschot is haast niet te bedenken of het moet het China van Mao Ze Dong tijdens de Grote Sprong Voorwaarts (1959-1961) zijn.

Immigratie als rem

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Als gevolg van dit sterfteoverschot is de Russische bevolking gestaag aan het afnemen. De drastische bevolkingsafname wordt nog enigszins afgeremd, hoewel niet opgeheven, door immigratie uit voormalige deelrepublieken van de Sovjet-Unie. Dit lijdt echter weer tot nieuwe problemen, anders dan hun ouders beheersen de huidige generaties van Centraal-Aziatische immigranten de Russische taal bijvoorbeeld minder goed, doordat het Russisch een minder grote rol is gaan spelen in het onderwijs in die niet primair Russischtalige landen. Tussen 1993 en 2010 is de Russische bevolking al met al afgenomen van 148,6 miljoen tot 141,9 miljoen, een afname van bijna 5 procent. Rusland staat overigens niet alleen op dit punt. Ook welvarende, westerse landen kennen dit fenomeen. Drie van de G-7, Duitsland, Italië en Japan, staan op de drempel van duurzame bevolkingsafname of ondervinden dit reeds.

Volksgezondheid

Er is echter ook een verschil, deze laatste drie landen krijgen met deze demografische ontwikkeling te maken terwijl de volksgezondheid groot is en zelfs nog toeneemt, waardoor ook de levensverwachting toeneemt. Rusland daarentegen lijdt onder steeds maar toenemende sterftenummers en achteruithollende gezondheidstoestanden die weer lijden tot toenemende sterfte en een steeds dalende levensverwachting. Het is zelfs zo erg dat de levensverwachting voor Russen in 2009 lager was dan in 1959. Eberstadt illustreert de omvang van dit drama treffend, als hij stelt dat wanneer Rusland de sterftegraad ten tijde van Gorbatsjov had kunnen vasthouden, dat zeven miljoen sterfgevallen had gescheeld, dat zijn drie keer zoveel Russen als er omkwamen door de Eerste Wereldoorlog. De Russische demografische cijfers doen al met al eerder denken aan de Derde Wereld dan aan een ontwikkelde industriële grootmacht.

Doodsoorzaken

De toename van het aantal sterfgevallen roept automatisch de vraag op naar doodsoorzaken. Dan blijkt al snel dat er in Rusland een explosieve toename te zien is aan hart- en vaatziekten en daarnaast wat wel ‘externe oorzaken’ genoemd worden, verkeersongelukken, vergiftiging, geweldsdelicten, zelfmoord. Rusland kent drie keer zo veel sterfgevallen ten gevolge van hart- en vaatziekten als West-Europa en de aantallen sterfgevallen ten gevolge geweldsdelicten doen denken aan Afrikaanse landen die net een gewapend conflict achter de rug hebben. Een verklaring voor de hoge sterftecijfers ten gevolge van dergelijke oorzaken in een verstedelijkte en gealfabetiseerde samenleving, moet gezocht worden in alcoholmisbruik, overmatig roken en eetgewoontes, daarnaast zal ook slechte gezondheidszorg een rol spelen. Dit alles kan echter geen afdoende verklaring bieden voor de belabberde volksgezondheid en dit stelt wetenschappers vooralsnog dan ook voor een raadsel. Het zou ook iets van doen kunnen hebben met een bepaalde levenshouding en gedragspatronen of geestelijke gezondheid die zijn effect op de lichamelijke gezondheid niet mist, de Russische levensstijl kortom. Ook het onderwijs zou een rol kunnen spelen. Op het eerste gezicht zou men denken dat onderwijs een positieve rol speelt, aangezien daar voorlichting over gezondheid, hygiëne en verzorging kan plaats vinden. Hoewel een groter deel van de bevolking van Rusland hoger onderwijs geniet dan in West-Europese landen, is het niveau van het hoger onderwijs in Rusland beduidend lager. Dit verklaart ten dele waarom er overal ter wereld een positief verband is tussen de onderwijsgraad en de volksgezondheid, behalve in Rusland.

Gezinsvorming

Verder is de vorming van gezinnen een bron van zorg. Zo blijven veel mensen kinderloos. Uiteraard is er wel variatie tussen verschillende bevolkingsgroepen in de Russische Federatie, maar ook onder islamitische Russen is grofweg dezelfde ontwikkeling te zien, dat wil zeggen dat mensen gemiddeld minder dan 2,1 kinderen krijgen, alleen de Tsjetsjenen vormen vooralsnog een uitzondering met gemiddeld 3,3 kinderen. Reeds in het Sovjet-tijdperk hielden veel huwelijken geen stand, maar tegenwoordig loopt meer dan de helft van de huwelijken uit op een scheiding. Nu neemt het aantal scheidingen ook in westerse landen toe, maar Russische alleenstaande ouders kunnen niet op het zelfde inkomensniveau rekenen als die in West-Europa. Ook is er een langzame maar gestage afname te zien in het percentage van de kinderen dan ingeschreven wordt voor basisonderwijs en neemt het aantal kinderen dat te vondeling wordt gelegd of wordt achtergelaten toe. In 2004 woonden 400.000 of 1 op 70 Russische minderjarigen in een kindertehuis, weeshuis of kostschool. Ook zijn er steeds meer straatkinderen. Het aantal daarvan is moeilijk te schatten, maar sommige schattingen liggen hoger dan het aantal kinderen in tehuizen en kostscholen. De Russische regering toont te begrijpen dat de demografische ontwikkeling een groot probleem is. Zo probeert het sinds 2006 met financiële regelingen het aantal geboortes te stimuleren. De statistieken van de afgelopen jaren laten zien dat dit wel effect heeft. Dit zal de grotere demografische ontwikkeling echter niet kunnen keren. Dat wordt duidelijk als we beseffen dat veel van de Russische vrouwen die nu moeder hadden kunnen zijn in de afgelopen decennia niet geboren zijn doordat men toen ook al te weinig kinderen kreeg om de vervangingsgraad te halen.

Geopolitieke gevolgen

De demografische ontwikkeling kan ook geopolitieke gevolgen krijgen. Niet alleen door de immigratie van mensen uit voormalige deelrepublieken van de Sovjet-Unie, die vestigen zich namelijk vooral in de stedelijke gebieden en moeten zich noodgedwongen enigermate integreren in de Russische samenleving. Veel Russen maken zich echter zorgen over Siberië. Dit Aziatische deel van Rusland, aan de andere kant van het Oeralgebergte, is rijk aan grondstoffen maar dunbevolkt en maar weinig ontwikkeld. De bekende Russische schrijver Solzjenitsyn verweet dit de leiders van de Sovjet-Unie al in zijn open brief in 1973.[2]

Sinds 1989 is de Russische bevolking van Siberië met een zesde afgenomen en deze ontwikkeling zet zich voort. Siberië is al met al erg aantrekkelijk voor het dichtbevolkte en economisch sterk groeiende China. Sommige Russische wetenschappers voorspellen dat de Chinezen deze regio wel eens in ontwikkeling zouden kunnen brengen en op den duur over zouden kunnen nemen. Poetin, die het uiteenvallen van de Sovjet-Unie wel eens de grootste geopolitieke catastrofe van de 20e eeuw heeft genoemd, zal deze grootste potentiële geopolitieke gebeurtenis van de 21e eeuw zeker niet voor zijn rekening willen nemen. Nu is het risico dat veel Chinezen zich in Siberië zullen vestigen gezien het klimaat en de onherbergzaamheid van het gebied niet erg groot, het is echter een kwestie van tijd voor het delven van allerlei Siberische grondstoffen interessant wordt. Niet alleen Russische concerns zullen daarin geïnteresseerd zijn, maar ook westerse, Chinese en Japanse. Poetin zal er strak de hand aan willen houden wie er toegang toe krijgt.

Economische differentiatie

President Medvedev heeft er echter herhaaldelijk op gewezen dat het niet gezond is voor de Russische economische ontwikkeling, dat de economie zo sterk afhankelijk is van de uitvoer van ruwe grondstoffen, vooral gas. Daar komt nog bij dat de bevolkingsafname economische krimp in de hand werkt. Als de Russische regering de economische krimp wil beperken zal dan ook hard gewerkt moeten worden aan het op gang brengen van andere sectoren van de economie. Wellicht kan dit een dusdanige economische vooruitgang teweeg brengen dat ook de volksgezondheid verbetert, daarvoor is echter nog een lange weg te gaan.


[1] Nicholas Eberstadt, “The Dying Bear. Russia’s  Demographic Disaster” in Foreign Affairs 6/2011 95-108. Het artikel in Foreign Affairs is gebaseerd op een uitgebreider rapport van het National Bureau of Asian Research (NBR) Russia’s Peacetime Demographic Crisis: Dimensions, Causes, Implications.
[2] Alexander Solzjenitsyn, Open brief aan de Sovjetleiders (Baarn, 1974).

 

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.