100 jaar geleden kwam met de Vrede van Rawalpindi een einde aan een reeks Brits-Afghaanse oorlogen. Afghanistan was nu geen toneel meer voor de strijd om dominantie in Centraal-Azië tussen de Britse en Russische rijken. Maar het geopolitieke Great Game bleef.

In 1747 stichtte de Pathaan Ahmad Shah Durrani een rijk dat de kiem van het latere emiraat Afghanistan was. Dat zou in 1834 door de inspanningen Dost Mohammed ontstaan. Een jaar later zocht de heerser in Kaboel toenadering tot Rusland. Dit alarmeerde de Britten, omdat het tsarenrijk in Turkestan steeds verder zuidwaarts expandeerde. Daarmee kwam het immers in de richting van de noordwestflank van het Britse machtsgebied in Indië. Derhalve lieten de Britten hun 21.000 man sterke Army of the Indus in maart 1839 Afghanistan binnenvallen.

Eerste Brits-Afghaanse Oorlog

Daarmee begon de Eerste Brits-Afghaanse Oorlog, die tot oktober 1842 duurde. De interventietroepen leden aanvankelijk catastrofale verliezen. Aan het einde wisten de Britten zich echter te hernemen en bezetten Kaboel. Desalniettemin bliezen ze naderhand de aftocht uit Afghanistan, waarop Dost Mohammed op de troon terugkeerde.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Sjer Ali KhanGreat Game: Rusland wint terrein in Centraal-Azië

 

In de tijd daarna won Rusland verder terrein in Centraal-Azië. Zo namen de troepen van de tsaar in 1868 Samarkand in en annexeerden in 1873 het kanaat Chiwa. Aansluitend stuurden de Russen in de zomer van 1878 met toestemming van Sjer Ali Khan, zoon en opvolger van Dost Mohammed, een gezantschap naar Kaboel. De onderkoning van Brits-Indië, Lord Bulwer-Lytton wilde daarop ook Britse diplomaten naar de stad zenden. Deze werden echter onderschept en teruggestuurd. Daarmee leverde Sjer Ali de casus belli voor de Tweede Brits-Afghaanse Oorlog.

Tweede Brits-Afghaanse Oorlog: Afghanistan wordt Brits protectoraat

Deze begon op 21 november 1878 en verliep eveneens zeer wisselend voor beide zijden. De emir vluchtte voor de oprukkende Britten en stierf in februari 1879 in Mazar-e Sjarif. Daarop ondertekende zijn zoon Mohammed Jakoeb Khan op 26 mei 1879 het vredesverdrag van Gandamak. Hierdoor werd Afghanistan een Brits protectoraat en effectief een noordwestelijke bufferstaat voor Brits-Indië.

Mohammed Jakoeb Khan met naast hem de Britse diplomaat Cavagnari, die later vermoord zou worden door opstandelingen

Opstandelingen vermoorden Britse gezant

Kort daarop begonnen de tegenstanders van Jakoeb Khan echter een opstand en vermoordden de Britse gezant Sir Pierre Louis Napoleon Cavagnari. Dit luidde de tweede ronde van het conflict in, die culmineerde in de bloedige veldslagen van Maiwand op 27 juli 1880 en Kandahar op 1 september van hetzelfde jaar. De eerste wonnen de Afghanen, de tweede de Britten.

Abdoer Rahman KhanDurandlijn dwars door stamgebied Pathanen

Uiteindelijk werd Abdoer Rahman Khan de nieuwe emir in Kaboel. Deze stond onmiddellijk iedere controle over het buitenlandbeleid aan het British Empire af, waarvoor hij jaarlijkse betalingen van 60.000 pond ontving.

Terwijl de zogenoemde ‘Bismarck van Afghanistan’ aan de binnenlandse vereniging van zijn land werkte, legden de Britten hem in 1893 een nieuwe grens tussen Afghanistan en Indië op: de zogeheten Durandlijn. Deze grens liep dwars door het stamgebied van de Pathanen en verkleinde het emiraat met een derde.

Verdrag van St-Petersburg: Britten en Russen beëindigen Great Game

Desalniettemin keerde in de daaropvolgende tijd de rust weer in Afghanistan. Dat kwam mede door de beëindiging van het great game tussen de Britse en Russische rijken om de dominantie in Centraal-Azië, door het Verdrag van Sint-Petersburg van 31 augustus 1907. Daarin accepteerde de tsaar dat Afghanistan een Brits protectoraat was.

Derde Brits-Afghaanse Oorlog

Amanoellah KhanPrecies dat wilde emir Amanoellah Khan, de nieuwe heerser van Afghanistan, echter niet langer accepteren. Temeer toen de Britse heerschappij in Indië leek te wankelen na het bloedbad van Amritsar in april 1919. Derhalve riep hij op 6 mei 1919 de heilige oorlog tegen het British Empire uit en stuurde zijn troepen over de Durandlijn naar het zuidoosten. De vijand bleek echter personeel 15 keer zo sterk en bezat bovendien betere wapens. Dat bleek onder andere op 24 mei 1919. Toen wierp een Brits vliegtuig bommen af boven het paleis in Kaboel. Iets dat enorm indruk maakte op de Afghanen.

Vrede van Rawalpindi: Afghanistan onafhankelijk

Anderzijds waren de Britten oorlogsmoe en Amanoellahs soldaten meesterlijk in guerrilla-oorlogsvoering. Zodoende kwamen beide zijden op 8 augustus 1919 tot het provisorische Vredesverdrag van Rawalpindi. Afghanistan werd onafhankelijk van Groot-Brittannië, in ruil daarvoor erkende de emir echter de Durandlijn als grens en kreeg hij geen verdere subsidies meer. Daarmee had Afghanistan zijn soevereiniteit terug. Zoals het aanvullende Verdrag van Kaboel van oktober 1921 formeel bevestigde.

De huidige oostgrens van Afghanistan is nog altijd op de Durandlijn gebaseerd. Zodoende woont een groot deel van de Pathanen in Pakistan.

Great Game hervat

Desalniettemin stond het land al snel weer in de focus van de grootmachten. In de Tweede Wereldoorlog was het echter niet het British Empire, maar Duitsland dat een inval overwoog en agenten naar Kaboel stuurde. En in 1979 viel de Sovjet-Unie Afghanistan binnen omdat het vreesde dat het Westen er voet aan de grond zou krijgen. Vanaf 2001 werd Afghanistan dan het toneel van de zogenaamde ‘war on terror‘ onder Amerikaanse leiding. Na achttien jaar hebben de Amerikanen echter de Taliban noch Al Qaida definitief verslagen en heeft ook IS in Afghanistan postgevat. In werkelijkheid lijken er dan ook andere motieven voor de Amerikaanse aanwezigheid in Afghanistan. Daaronder zijn niet alleen de bodemschatten en andere grondstoffen van het land. De regio is namelijk nog altijd voorwerp van een geopolitiek Great Game, zij het dat nu niet de Britten en de Russen, maar de Amerikanen en de Chinezen de belangrijkste spelers zijn.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.