Het libertarisme is een politieke stroming die getypeerd kan worden als een doorontwikkeling van klassiek liberalisme met een nadruk op individuele vrijheid en privaat eigendom. Het gaat om een stroming die doorgaans buiten de gevestigde politiek te vinden is en veel aanhangers ervan hebben eveneens interesse in een filosofische stroming als het objectivisme, een economische stroming als de Oostenrijkse School of typeren zich als ‘anarcho-kapitalist’. Veel mensen met enige belangstelling voor politiek kennen het libertarisme vooral vanuit de Verenigde Staten van Amerika, waar schrijfsels van Ayn Rand, protagonist van het objectivisme,  veel gelezen worden, maar waar ook sommige politici zich als libertarisch identificeren. Zo heeft voormalig presidentskandidaat en lid van het Huis van Afgevaardigden Ron Paul door zijn opvallende optreden internationaal respect verworven bij non-conformisten van uiteenlopende politieke kleur. Hoewel het libertarisme politiek vooralsnog marginaal is, kunnen libertariërs onderling nog behoorlijk verschillen. Sommige hangen het objectivisme aan, andere niet. Sommigen combineren libertarische opvattingen met conservatieve ten aanzien van bijvoorbeeld medische ethiek, het homohuwelijk en narcotica, noemen zich soms paleolibertarisch, terwijl anderen hier een liberaal standpunt innemen.

Er zijn aanwijzingen dat het libertarisme niet alleen in Noord-Amerika maar ook in Europa aan belangstelling wint. In het hier volgende artikel wordt een overzicht geboden van libertarische initiatieven in diverse Europese landen. Het gaat om publicaties, organisaties en politieke partijen, waarvan waar mogelijk ook wordt geschetst wat men tot nu toe bereikt heeft en wat de vooruitzichten zijn.

Verenigd Koninkrijk

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Wie denkt aan een Europees equivalent van een ‘maverick’ als de Amerikaanse politicus Ron Paul, komt al snel uit bij het welsprekende Europarlementslid Nigel Farage van de UK Independence Party (UKIP). UKIP is een eurosceptische partij die nog niet electoraal is doorgebroken naar het Britse Lagerhuis, maar sinds 1999 wel in het Europees Parlement is vertegenwoordigd. De voorloper van UKIP werd in 1991 opgericht om campagne te voeren tegen het Verdrag van Maastricht (het Verdrag betreffende de Europese Unie). Sindsdien mag de partij zich verheugen in een toenemende populariteit en ook in de peilingen voor de komende verkiezingen voor het Europees Parlement staat de partij weer op winst. UKIP lijkt met ruim een kwart van de stemmen de Conservatieve Partij voorbij te streven en te kunnen groeien van 13 naar mogelijk 20 zetels. Hoewel de partij verschillende stromingen kent en kiezers uit het hele politieke spectrum aantrekt, omschrijft de partij zichzelf in haar statuten als libertarisch. De oprichter van de partij, Alan Sked, was overigens geen libertariër en UKIP verzamelde in de jaren negentig als ‘single-issue’-partij allerlei eurosceptici, ongeacht andere politieke opvattingen. Pas de laatste jaren heeft UKIP zich meer in libertarische richting ontwikkeld.

Naast UKIP  zijn er diverse andere partijen in het Verenigd Koninkrijk die deels libertarische standpunten hebben of een libertarische stroming herbergen. Naast diverse onsuccesvolle splinterpartijtjes, is er een klassiek liberale Liberal Party, die in 1989 is ontstaan uit leden van de gelijknamige partij die niet mee wilden in de fusie met de Social Democrat Party, waaruit de links-liberale Liberal Democrat Party is voortgekomen. De Liberal Party heeft een twintigtal gemeenteraadsleden. Verder zijn er binnen de Conservative Party individuele politici en informele verbanden die er libertarische opvattingen op na houden, zoals Conservative Way Forward, dat geleid wordt door minister Alan Duncan.

Verder zijn er in Engeland libertarische denktanks zoals de Libertarian Alliance van publicist Sean Gabb, die zich vooral inzet voor economische en burgerlijke vrijheden. Denktanks als het Institute for Economic Affairs, het Centre for Policy Studies en het Adam Smith Institute worden ook wel als klassiek liberaal of libertarisch getypeerd.

Tot slot kennen diverse Britse universiteiten libertarische studentenverenigingen en is er een netwerk van organisaties genaamd Liberty League, waarin belangenorganisaties als de Taxpayers Alliance, Big Brother Watch en enkele van de hierboven genoemde denktanks en organisaties activiteiten coördineren.

Frankrijk

De rechterzijde van het politieke spectrum in Frankrijk wordt sinds 2002 gedomineerd door de Union pour une Mouvement Populaire (UMP), die werd opgericht als een fusie van diverse rechtse en centrumrechtse partijen die een meerderheid vormde ter ondersteuning van het presidentschap van Jacques Chirac. Eén van de partijen die opging in de UMP was de klassiek liberale partij Démocratie Libérale. Hoewel de gaullistische RPR de grotere partner was in de fusie en nog diverse andere kleine partijen meegingen in de UMP, bestaat binnen de fusiepartij nog een klassiek liberale stroming genaamd ‘Les Réformateurs’ (de hervormers). Sommige politici die bij deze stroming zijn aangesloten noemen zich libertarisch.

Daarnaast is er in Parijs een Institute of Economic Studies, waaraan diverse libertarische auteurs met soms internationale bekendheid als professor zijn verbonden.

Verder is er een vereniging Liberté Chérie (gekoesterde vrijheid) die het libertarisme wil bevorderen. Enkele (oud-)leden van die vereniging, waaronder oprichter Édouard Fillias, tevens drijvende kracht achter de denktank Quid Novi, waren in 2006 betrokken bij de operichting van een nieuwe politieke partij Alternative Libérale. Die partij haalde haar doelstellingen echter niet en opereert inmiddels als een stroming binnen de politieke partij Nouveau Centre. Fillias was in 2009 betrokken bij de campagne van de Franse kandidatenlijst van Libertas, die getrokken werd door europarlementariër Philippe de Villiers van de eurosceptische Mouvement pour la France en Frédéric Nihous van de tradionalistisch-conservatieve partij Chassse, pêche, nature et traditions (CPNT).

Tot slot is er nog de bekende Franse econoom Henri Lepage, lid van de Mont Pelerin Society, een in Zwitserland gevestigde internationale denktank van economen.

België

In België lanceerde Jean-Marie Dedecker in 2007 een nieuw politiek project, de Lijst Dedecker (LDD), die vanaf 2011 onder de naam ‘Libertarisch, Direct, Democratisch’ door het leven zou gaan. In 2009 werd de Nederlandse publicist Derk-Jan Eppink via de lijst van de LDD in het Europees Parlement gekozen en sloot zich bij de fractie van Europese Conservatieven en Hervormers (ECR) aan. De LDD doet overigens in 2014 niet aan de verkiezingen voor het Europees Parlement mee, omdat haar kansen om terug te keren gering waren. Derk-Jan Eppink fungeert nu als lijstduwer van de Nederlandse VVD.

Dedecker was een oud-senator voor de liberale Open VLD. Een van de medestanders van Dedecker was Boudewijn Bouckaert, die eerder ook actief was binnen de Open VLD en daarnaast betrokken bij diverse denktanks. In 2010 richtte Bouckaert samen met oud-leden van eerdere denktanks Cassandra en Nova Civitas de denktank Libera! op. De denktank positioneert zich als liberaal-conservatief en klassiek-liberaal en naast Bouckaert zijn bijvoorbeeld ook de hoogleraren Frank van Dun (libertarisch) en Matthias Storme (liberaal-conservatief, N-VA) er aan verbonden.

Duitsland

Een belangrijke hedendaagse theoreticus van het libertarisme is de Duits-Amerikaanse emeritus hoogleraar en publicist Hans-Hermann Hoppe. Ook Ludwig von Mises (1883-1973), een prominente figuur uit de Oostenrijkse School en een van de belangrijkste denkers van het libertarisme was een Duitser.

In 2009 richtten libertariërs de Partei der Vernunft (partij van de rede) op. In 2011 nam de partij voor het eerst aan lokale verkiezingen deel en werden in drie gemeentes leden van de PdV in de raad gekozen. Aan de verkiezingen voor de Bondsdag kon de partij slechts in vier deelstaten deelnemen, ze kwam niet verder dan 0,1% van de stemmen. Enkele leden van gemeente- of districtsraden van de liberale FDP traden tot de PdV toe, bijvoorbeeld uit ergernis over de steun van de FDP aan de ‘euroreddingsfondsen’.

Met eigentümlich frei (ef), onder redactie van André F. Lichtschlag, kent Duitsland verder een degelijk en aantrekkelijk (paleo)libertarisch tijdschrift, waarvoor bijvoorbeeld de econoom Jörg Guido Hülsmann schrijft. Ook Gerd Habermann is aan ef verbonden, hij was eind jaren negentig mede-oprichter van het Friedrich A. von Hayek-genootschap van wetenschappers, ondernemers en publicisten. In het curatorium van dit genootschap zitten grote namen als de CDU-politicus Arnulf Baring en voormalig voorzitter van het Bundesverband der Deutschen Industrie Hans-Olaf Henkel die zich als publicist onder andere tegen de euro heeft gekeerd. Henkel is ook kandidaat voor het Europees Parlement voor de Alternative für Deutschland (AfD), waarvan hij een van de woordvoerders is. Maar ook de jurist Ernst-Joachim Mestmäcker, uitgever van het ordoliberale tijdschrift ORDO. In het bestuur van het Hayek-genootschap zit onder andere de econoom Michael Wolgemuth, die sinds de zomer van 2012 directeur is van het Duitse filiaal van de eurorealistische en vrijemarktliberale denktank Open Europe.

Nederland

In Nederland werd in 1993 een Libertarische Partij opgericht, die al in 1994 aan de Tweede Kamerverkiezingen deelnam, dat leverde echter geen noemenswaardig resultaat op. Aan volgende verkiezingen nam de partij geen deel, tot de verkiezingen voor de Tweede Kamer van 2012. Hoewel de partij ook in deze verkiezingen geen significant resultaat boekte, leefde de partij sindsdien wel op. Zo werden er diverse lokale afdelingen opgericht en werd in 2013 aan de gemeenteraadsverkiezingen in Leeuwarden en in 2014 aan de verkiezingen in negen andere gemeenten deel genomen. Dat leverde overigens geen raadszetels op.

Aan de verkiezingen voor het Europees Parlement neemt de partij ‘Artikel 50’ van Daniël van der Stoep deel. Van der Stoep werd in 2009 voor de PVV in het Europees Parlement gekozen en richtte in 2012 zijn eigen partij op. Artikel 50 noemt zichzelf klassiek liberaal en op de kandidatenlijst voor het Europees Parlement staan een paar kandidaten die actief zijn binnen de Libertarische Partij. Peilingen wijzen er tot nog toe echter op dat Artikel 50 geen zetel zal behalen.

Daarnaast is er de denktank Quid Novi, in 2005 opgericht door Eline van den Broek onder de naam European Independent Institute die zich richt op analyse van economisch beleid en onder andere voor een zogeheten vlaktaks pleit.

Noorwegen

Een van de huidige regeringspartijen van Noorwegen, de Vooruitgangspartij wordt wel als libertarisch omschreven. In de jaren negentig zijn twee groepen weggebroken om nieuwe, meer consequent libertarische, partijen te beginnen. Die afsplitsingen zijn echter nooit echt van de grond gekomen.

Zweden

Zweden kent een onsuccesvolle Klassiekliberale Partij. Daarnaast zijn er enkele denktanks zoals Captus en het Ratio Institute. Er is een libertarisch tijdschrift Neo. En er is een libertarische uitgever Timbro, deze bracht bijvoorbeeld het boek In Defense of Global Capitalism van Johan Norberg uit. Norberg is sinds 2007 senior fellow bij de Amerikaanse libertarische denktank Cato Institute.

Zwitserland

Naast de eerder reeds genoemde Mont Pelerin Society zijn er in Zwitserland diverse libertarische of klassiek liberale denktanks, te weten Avenir Suisse, Institut Constant de Rebecque en het Liberales Institut.

Oostenrijk

De Oostenrijks-Canadese ondernemer Frank Stronach lanceerde in 2012 een nieuwe partij onder de naam Team Stronach, die door sommigen wel als libertarisch is getypeerd. De partij profileerde zich vooral eurosceptisch en bezet 11 zetels in het Oostenrijkse parlement. De BZÖ, een economisch-liberale afsplitsing van de FPÖ, heeft slechte verkiezingsresultaten geboekt en probeert zich momenteel te herpakken, waarbij onder andere aan herpositionering als libertarische partij gedacht wordt, voor het enige europarlementslid van de partij, Ewald Stadler was dit mede aanleiding de BZÖ te verlaten en een nieuwe conservatieve partij te beginnen onder de naam REKOS.

Polen

In Polen zijn er diverse kleinere politieke partijen met libertarische ideeën. Bijvoorbeeld de Unie voor Reële Politiek van Janusz Korwin-Mike, waarvan een voorloper al in 1987 werd opgericht. Deze partij had de steun van 1 à 2 procent van de kiezers. Later werd deze partij hernoemd als Congres van Nieuw Rechts (KNP). In de peilingen voor de verkiezingen voor het Europees Parlement die eind mei moeten plaats vinden, doet de partij het beter dan voorheen, één peiling gaf haar zelfs 6 procent van de stemvoornemens. Het blijft echter de vraag of de partij daadwerkelijk de kiesdrempel van 5% zal halen. Als de KNP in het Europees Parlement komt is het allicht een welkome partner voor het Britse UKIP, die toch wel om eurosceptische bondgenoten verlegen zit, nu enkele van de huidige EFD-fractiegenoten waarschijnlijk met het Front National in zee gaan.

Tsjechië

Het zelfde geldt voor Tsjechië, daar kan de libertarische en eurosceptische Vrije Burgerpartij (SSO) mogelijk voor het eerst over de kiesdrempel van 5% komen, deze partij heeft reeds contact gelegd met UKIP. De SSO pikt mogelijk een graantje mee van de teloorgang van de liberaal-conservatieve ODS en de rechts-liberale VV die voor het overige vooral ten goede komt van eurofiele centrumrechtse partijen.

Slowakije

In Slowakije werd in 2009 een rechts-liberale partij opgericht door de econoom Richard Sulik, Vrijheid en Solidariteit (SaS). SaS veroverde 22 zetels in het parlement en leverde vier ministers. In de verkiezingen van 2012 werd het aantal zetels gehalveerd. SaS lijkt het midden te houden tussen de positie van gevestigde liberale partijen in Europa en hardline libertarische partijen zoals in bijvoorbeeld Polen en Tsjechië. De partij is bijvoorbeeld gematigder in haar euroscepsis dan die twee en is aangesloten bij de Alliantie van Liberale en Democraten voor Europa (ALDE). Ook neemt SaS in culturele en sociale vraagstukken een veel permissiever standpunt in, wat overigens een unieke positie is in de politiek van het conservatief-katholieke Slowakije.

Is het libertarisme in opkomst in Europa?

Alles overziend is moeilijk te zeggen of het libertarisme in opkomst is in Europa. In diverse landen bestaan libertarische initiatieven. Soms gaat het om economische denktanks met een gevestigde reputatie en enige invloed op gevestigde partijen. Vaak is het onderscheid met rechts-liberalen onduidelijk en sommige libertariërs opereren binnen liberale of conservatieve organisaties of partijen. Dat gezegd hebbende zijn er ruwweg twee groepen libertarische organisaties. Enerzijds zijn er de gevestigde organisaties uit de jaren negentig, vaak denktanks of pressiegroepen, die proberen invloed uit te oefenen op bestaande politieke partijen. Deze organisaties zijn vaak ook voor Europese integratie, ook als dat verder gaat dan alleen een gemeenschappelijke markt. Het is soms moeilijk een helder onderscheid te maken met neoliberalen à la Thatcher, omdat soms beiden binnen dezelfde organisatie voorkomen. Anderzijds zien we nieuwere initiatieven, die vaak expliciet de naam libertarisch hanteren en een ‘zuiverder’ libertarisme nastreven. De Libertarische Partij in de Verenigde Staten is vaak een inspiratiebron. Nu UKIP zich onder het leiderschap van de welsprekende Nigel Farage meer en meer als libertarisch profileert, inspireert dat allicht ook mensen in andere Europese landen om partijinitiatieven te ontplooien die niet alleen eurosceptisch maar ook libertarisch zijn. De Libertarische Partij in Nederland is daar een voorbeeld van. Dit verschijnsel lijkt nog niet z’n volledige potentieel in Europa te benutten.

De Nederlandse Libertarische Partij is onlangs een samenwerking aangegaan met de Duitse Partei der Vernunft, de Franse Parti Libéral Démocrate en de Spaanse Partido de la Libertad Individual onder de naam European Party for Individual Liberty (EPIL). In andere delen van Europa zijn allicht nog andere medestanders te vinden. Vooralsnog gaat het om marginale partijtjes, waarvan de Duitse partner tot nu toe de enige is met daadwerkelijke politieke mandaten. De vraag voor de komende jaren is dan ook of de betrokken partijen in de komende jaren door kunnen breken. Het ligt voor de hand dat sommige libertarische partijen meer succes zullen hebben dan anderen, zodat het zeer de vraag blijft of de EPIL een lang leven beschoren zal zijn. Libertarische partijen die doorbreken tot de politiek zullen in veel gevallen een pragmatische afweging moeten maken om samen te werken met niet-libertarische partners zoals liberalen of conservatieven.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.