De helaas vergeten psychiater Van der Does de Willebois heeft slechts twee boeken geschreven. Een proefschrift dat onder meer door de grote H.C. Rümke de hemel is ingeprezen en een boekje dat in feite nog een veel rijker werk is, getiteld: het vaderloze tijdperk. In deze volkomen consistent doordachte cultuurkritiek wemelt het van de goede ideeën. Een daarvan is de harde ontkenning van wat wellicht hét fundament van de emancipatiefabel is: namelijk onderdrukking.

De emancipatiebewegingen vooronderstellen een eeuwenlange geschiedenis (of evolutie) van onderdrukking naar vrijheid. In de fabel is het vrijwel altijd de man of de traditie die onderdrukt in de vorm van vaderlijk gezag, patriarchaal gezag, vrouwendiscriminatie en noem maar op. De man, de Middeleeuwen en het christendom worden binnen de emancipatiebeweging als haast inherente kwaden beschouwd en dienen allemaal ‘vervrouwelijkt’ te worden. Om te beginnen toont Van der Does de Willebois aan dat de onderdrukking van de vrouw historisch gezien een uiterst modern en recent verschijnsel is. Het hoort bij het tijdperk waarin de Rede de absolute maatstaf is geworden: de zeventiende en achttiende eeuw. En in de tweede plaats bekritiseert hij fel het zogenaamd vrouwelijke van de vervrouwelijking.

In deze twee eeuwen is namelijk de leer van de koning als soeverein, die alleen aan God verantwoordelijkheid verschuldigd is, niet alleen de dominantie staatsleer, maar ook de dominante praktijk geworden. De koning is geen dienaar meer die land en volk, voorouders en nageslacht verenigt en hoedt, in samenwerking met de oudsten, de priesters en alle vaders, maar hij is een figuur die alleen naar eigen inzicht met ‘zijn’ land en volk kan handelen omdat zijn geweten altijd en overal doorslaggevend is. Hij zet uit Gods naam het volk, de overlevering, de Kerk en de traditie – in feite het hele publieke domein – buitenspel: zijn geweten is het enig aanvaardde publieke domein geworden. In 1789 is geprobeerd om scherp met dit idee af te rekenen, terwijl met de afschaffing van de koning is gebleken dat de kloof tussen een soevereine elite en een machteloos (infantiel) volk alleen maar groter is geworden.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


De vaders volgen in hun domein het voorbeeld van de soevereine koning. In de Middeleeuwen hadden man en vrouw nog hun eigen domeinen die een bepaalde overlap kende waardoor ze verenigd konden worden. Maar net als de soevereine koning, ging ook het domein van het soevereine geweten van de vader/echtgenoot vanaf de zeventiende eeuw automatisch het hele huis overheersen. Van vrouw en kinderen werd absolute gehoorzaamheid vereist, zo is bekend uit de Duitse achttiende en negentiende eeuw. Het doet Van der Does de Willebois concluderen dat zowel de vader als de koning hun eigen geweten – en daarmee zichzelf – gemakkelijk voor God zelf zijn gaan houden: er worden geen concrete corrigenda (correctiemechanismen) meer aanvaard die inherent aan onze bestaanswerkelijkheid zijn. Alles wat die functie zou kunnen uitoefenen is met het beroep op het subjectieve geweten buiten spel gezet: de Kerk, de oudsten, de moeders, de gemeenschap, het voorgeslacht en het nageslacht en ga zo maar door. Alleen op deze idee kan de protestantse theoloog Bavinck in zijn Dogmatiek IV uit 1908 beweren dat de Kerk uiteindelijk alleen bestaat uit het individuele subject met Christus. Iedere concrete, publieke Kerk is verdwenen. Hier is in feite ieder mens al tot zijn eigen afgod uitgeroepen – de theologische voorbode van Mei ’68.

Nu lijkt de conclusie voor de hand te liggen dat de afschaffing van het vaderschap een rechtmatige daad was, gezien de pervertering die zowel koning als vader daarvan gemaakt hebben. Maar de enige rechtmatige daad zou alleen die zijn, die het echte vaderschap en het paternalisme weer in ere herstelt: namelijk als een mannelijkheid die volmaakt dienstbaar zijn verantwoordelijkheden weet te bestieren. Want wat heeft de afschaffing van de vader en de koning ons opgeleverd? De afschaffing van de monarch heeft het volk geconfronteerd met een ontketende elite die een – in de hele geschiedenis – ongekende machtscentralisatie heeft kunnen doorvoeren waarin uiteindelijk geen enkel vaderschap meer uitgeoefend kan worden. De afschaffing van de vader heeft het volk uiteindelijk verhinderd om zelf volwassen te worden. De afschaffing van de monarch heeft ons niet verlost van een geperverteerd koningschap, maar ons opgezadeld met een geperverteerd leiderschap (de elite).

Evenzo heeft de afschaffing van het vaderschap ons niet verlost van een geperverteerd vaderschap, maar ons opgezadeld met een geperverteerde vrouwelijkheid die ervoor zorgt dat kinderen altijd kinds blijven. Het narcisme dat een toestand van geperverteerde kindsheid is, is een cultureel narcisme geworden. De pubertijd duurde, zo ontdekte collega-psychiater J.H. van den Berg, in de begintijd van de soevereine vaders (Rousseaus tijd)  slechts enkele maanden, maar is nu de status quo voor het hele leven. Het is tekenend voor een maatschappij waarin mensen niet meer in staat zijn om volwassen te worden – juist omdat de vaders ontbreken die hun kinderen tot volwassenheid opvoeden. Emancipatie gaat dus niet om gezag of autoriteit, want die twee zijn nooit afgeschaft. Emancipatie heeft ons afhankelijker dan ooit tevoren gemaakt.


Dit artikel is oorspronkelijk verschenen op Bitterlemon, 21 mei 2009. Inmiddels is Het vaderloze tijdperk, samen met het essay ‘Conflict der generaties’, door uitgeverij De Blauwe Tijger opnieuw uitgegeven als Deel I van het Verzamelde werk van A.E.M. van der Does de Willebois.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Tom Zwitser is filosoof en vormgever en heeft Uitgeverij De Blauwe Tijger.