Labour-leider Jeremy Corbyn heeft veel stof doen opwaaien in Westminster met zijn uitspraak dat de NAVO beter opgedoekt kan worden. Maar op de keper beschouwd heeft hij gewoon gelijk.

De ondertekening van het Noord-Atlantisch Verdrag in 1949 was de eerste concrete politieke uiting van een denkschool die bekend zou worden als het Atlanticisme. In eerste instantie was het niet meer dan een verdrag, maar mede door de Korea-oorlog zou het vanaf 1952 tot militaire integratie van de lidstaten komen.

Een veel voorkomend misverstand is dat de NAVO zou zijn opgericht in reactie op het Warschaupact. In feite was het andersom, het Warschaupact kwam pas in 1955 tot stand. Wel propageerde de NAVO vanaf het begin het doel om een verder oprukken van de Sovjets in Europa te voorkomen.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Daartoe werden niet alleen reguliere verdedigingsplannen gemaakt, maar er werden ook geheime legers gecreëerd die zogezegd achter zouden blijven (stay behind) in het geval van een invasie door de Sovjet-Unie. In de praktijk voerden deze organisaties ook in vredestijd binnenlands allerlei clandestiene operaties uit, met als dieptepunt de aanslag van Gladio op het treinstation van Bologna in 1980, waarbij 85 mensen om het leven kwamen. Het Europees Parlement concludeerde in 1990 in een rapport dat deze ‘stay behind’-organisaties zich al decennia aan democratische controle onttrokken.

Sowieso zou het een vergissing zijn om op basis van de hedendaagse retoriek over ‘making the world safe for democracy’ te concluderen dat de NAVO vanaf het begin toegewijd was aan democratische beginselen. Dat dit niet het geval was bleek alleen al uit het lidmaatschap van Portugal, dat onder Salazar en Caetano geen democratie kende, en uit de samenwerking met Franco’s Spanje. Verder werkte de NAVO mee aan de staatsgreep door een militaire junta in Griekenland in 1967, wat resulteerde in het zogenaamde Kolonelsregime, dat niet buiten de steun van de NAVO en de CIA kon. En in de Turkse staatsgreep van 1980 speelde het gegeven dat de Turkse strijdkrachten juist deelnamen aan een gezamenlijke NAVO-oefening een cruciale rol, zoals in 2016 juist de NAVO-luchtmachtbasis van Incirlik een knooppunt van de mislukte staatsgreep was.

Toen de dreiging van de Sovjet-Unie echter wegviel, werd de NAVO niet ontbonden. In plaats daarvan werd duidelijk wat het werkelijke doel van de NAVO is. Zoals de eerste secretaris-generaal van de NAVO, Lord Ismay al beknopt samenvatte: “to keep the Americans in, the Russians out, and the Germans down”. Het is met andere woorden in de eerste plaats een instrument van het Amerikaanse buitenlandbeleid en om Europese ‘bondgenoten’ in de pas te laten lopen daarmee.

De NAVO werd na het einde van de Koude Oorlog dan ook niet opgeheven, maar uitgebreid. Het lidmaatschap van de NAVO werd een begeerde prijs voor landen in Midden- en Oost-Europa, die zich daarvoor maar al te graag plooiden naar de wensen van de Verenigde Staten. Terwijl Frankrijk en Duitsland hun bedenkingen hadden bij het volstrekt onlogische Amerikaanse besluit om Irak binnen te vallen vanwege de ‘war on terror’, waren landen als Polen maar al te graag bereid gehoor te geven aan de Amerikaanse oproep om gewillig mee te doen.

De NAVO is zo een belangrijk instrument geworden in de militarisering van de internationale betrekkingen sinds het einde van de Koude Oorlog. Als we kijken naar de huidige chaos in Irak, Afghanistan en Libië dan is duidelijk dat als vrede en stabiliteit het doel zijn van dit beleid, het bepaald geen succes is. Het is dus van tweeën een: ofwel zijn vrede en stabiliteit niet het oogmerk van de NAVO, dan wel is de NAVO niet het juiste middel tot dat doel. In beide gevallen zouden we beter af zijn zonder de NAVO.

En de ‘Russische dreiging’ dan? Het is nog maar de vraag hoe groot die dreiging daadwerkelijk is. Natuurlijk, Rusland laat niet met zich sollen, maar in de praktijk stelt het zich eerder terughoudend op. In Georgië kwam het bijvoorbeeld pas tot een militaire interventie na provocatie door Saakasjvili en in Oekraïne had het Russische leger het Oekraïense desgewenst in een vroeg stadium al een kritieke slag toe kunnen brengen, wat de Russen echter niet gedaan hebben.

Maar laten we omwille van de discussie eens aannemen dat Rusland Europa binnen zou willen vallen. Dan zijn de strijdkrachten van diverse Europese NAVO-lidstaten slecht uitgerust voor een krachtmeting met de Russische krijgsmacht. Juist onder invloed van de NAVO zijn de strijdkrachten van Europese landen immers toenemend toegelegd op interventies in Afrika en het Midden-Oosten en niet zozeer op de eigen landsverdediging.

Al die militaire interventies in verre landen kosten een hoop geld, zoveel dat diverse Europese NAVO-lidstaten waaronder Nederland de laatste jaren vanwege oplopende operationele kosten fors hebben moeten snijden in personeel en materieel, tanks en dergelijke hebben moeten verkopen aan derde landen. Uiteindelijk leveren al die interventies dan ook nog eens weinig op, want wat er tijdens die missies is opgebouwd beklijft niet. In Irak en Libië strijden diverse groepen met elkaar, waaronder Islamitische Staat, en in Afghanistan wint de Taliban weer terrein. We hadden ons dus veel moeite, geld en interen op slagkracht kunnen besparen.

Corbyn heeft het dus goed gezien, dat we de NAVO beter op kunnen doeken. In een (New) Labour-partij waarvan het kader door en door Atlanticistisch is vallen zijn opmerkingen echter zeer slecht en dienen ze vooral als welkome munitie om hem neer te halen.

De Amerikaanse presidentskandidaat Donald Trump voelt ook aan dat er iets niet klopt aan de NAVO, dat het zo niet werkt. Hij wil de tering naar de nering zetten, als hij president wordt zal dat allicht frictie geven binnen de NAVO. Maar wie trekt de stekker er eindelijk uit?

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.