Van het triumviraat van de Russische literatuur, Dostojevski, Tolstoj, Toergenjev, is de laatste de oudste. 200 jaar geleden werd de auteur van de romanklassieker ‘Vaders en zonen’ geboren.

Ivan Toergenjevs ‘Vaders en zonen’ gaat over een geneeskundestudent, Arkadi Kirsanov die de bestaande orde niet wil erkennen, die zich rebels opstelt tegenover de heersende adellijke klasse en een soort extra-parlementaire oppositie tegen het tsarisme belichaamt.

Hij is een nihilist, zegt zijn vriend Jevgeni Bazarov van zichzelf, iemand die iedere autoriteit afwijst. En hoewel het begrip nihilisme reeds lang voor het ontstaan van deze roman in omloop was, werd het pas door Toergenjevs ‘Vaders en zonen’ echt populair. Tot op de dag van vandaag is er een sterke associatie van Toergenjev met dit begrip, ofschoon hij zelf als vertegenwoordiger van de adel alles behalve een nihilist was.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Toergenjev tijdens de jacht, door Dimitri Orenburgski

Eenvoudige mensen

Toen hij op 9 november 1818 geboren werd, bezaten zijn ouders ten zuidoosten van Moskou in het gouvernement Orjol een heel leger aan lijfeigenen. Toen hij later het ouderlijk landgoed overnam, zette Toergenjev de revolutionaire daad om hen de vrijheid te geven. Dit was lang voordat in Rusland in 1861 de lijfeigenschap officieel afgeschaft werd.

Zijn sympathie voor het eenvoudige volk bracht hem de doorbraak als schrijver van wereldklasse. Nadat hij in zijn vroege fase geëxperimenteerd had gezwollen poëzie en drama, publiceerde hij in een tijdschrift een kort, schetsmatig verhaal over het boerenleven. De weerklank bij de lezers was zo overweldigend, dat hij in het tijdschrift  nog 20 verhalen liet volgen, die de gepassioneerde jager in 1852 onder de titel ‘Aantekeningen van een jager’ in boekvorm liet verschijnen. Deze later tot 25 verhalen uitgebreide cyclus vestigde zijn reputatie als beroemdste vertegenwoordiger van de realistische literatuur in Rusland.

Dostojevski en Tolstoj

Samen met Dostojevski en Tolstoj vormde Toergenjev het triumviraat van de Russische literatuur van de 19e eeuw. Onder elkaar konden ze het echter niet altijd even goed vinden. Zo kwam het bijna tot een duel tussen Tolstoj en Toergenjev, en met Dostojevski, die hij in Baden-Baden nog geld geleend had voor zijn gokverslaving, raakte Toergenjev vanwege zijn voorliefde voor Duitsland in een heftige strijd verwikkeld.

In Rusland trok men, net als tegenwoordig nog, destijds al een ideologische grens tussen westers georiënteerden en slavofielen. En Toergenjev, die in Berlijn gestudeerd had, perfect Duits sprak en tot wiens vriendenkring schrijvers als Theodor Storm, Friedrich Spielhagen, Paul Heyse en Gustav Freitag hoorden, gold als germanofiel. Tegen Dostojevski zou hij zelfs eens gezegd hebben, dat hij zich Duitser voelde en geen Rus.

In zijn roman ‘Boze geesten’ wreekte Dostojevski zich op zijn manier. In de figuur van de ijdele schrijver Karmasinov karikaturiseert hij de drie jaar oudere Toergenjev als een uit de mode geraakte auteur: “Ondanks zijn precieze kennis en volkomen beheersing van de goede manieren, is hij schijnbaar dermate ijdel, zelfs op het hysterische af, dat hij zijn sensibiliteit als schrijver, zelfs in die maatschappelijke kringen waar men zich voor literatuur weinig interesseert, niet weet te verbergen. Wanneer hem echter toevallig iemand door zijn onverschilligheid verbluft, dan neemt hij dat met ziekelijke gevoeligheid ter harte en zoekt zich te wreken.”

Parijs

Pauline Viardot

Deze karakterisering weerspreekt zo ongeveer alle andere uit die tijd, die Toergenjev beschrijven als sympathieke, wereldwijze prater beschrijven. In Parijs, waar hij zich tegen het einde van zijn leven vestigde, ging hij van salon naar salon. De gebroeders Goncourt schreven in hun ‘Journal’ over hem: “Een charmante kolos, een zachtaardige reus met wit haar. Hij ziet er uit als een goede oude monnik uit ‘Romeo en Julia’.” In Parijs leefde hij in een ménage à trois met de operazangeres Pauline Viardot en haar man. Zelf was hij nooit getrouwd. Daarmee deelde hij het lot van veel personages uit zijn boeken.

In zijn tweede van zes romans, ‘Het adelsnest’ (tevens bekend onder de titel ‘Liza’), het boek dat in Rusland een kaskraker werd, loopt de liefde van de oudere held voor een veel jongere vrouw stuk, nadat zijn dood gewaande echtgenote plotseling weer opduikt. In de betoverende vertelling ‘Eerste liefde’ treedt de trouweloze vader onverwacht tussen de ontluikende passie van zijn zoon voor een knappe buurvrouw. En een gelijkgestemde aristocrate wijst de Bazarov in ‘Vaders en zonen’ af, omdat zij als nihilist natuurlijk ook de romantische liefde afwijst. Wat vrolijk begint, eindigt meestal zeer pessimistisch. Zo stierf ook Toergenjev omgehuwd op 3 september 1883 in Bougival bij Parijs aan kanker.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.