De 100 jaar geleden uitgeroepen Hongaarse Radenrepubliek geldt als de eerste sovjet-staat buiten Rusland en had zodoende een grote symbolische betekenis. Ze zou echter slechts 133 dagen bestaan.

Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog heerste in Hongarije een uiterst explosieve situatie. Het dagelijks broodrantsoen bedroeg nog slechts 50 gram en de lonen lagen gemiddeld op de helft van wat men in 1914 betaald kreeg. In deze situatie sloegen de ideeën van de bolsjewistische revolutie in Rusland over naar het Hongaarse rijksdeel van de instortende Dubbelmonarchie. Dat kwam vooral door de terugkeer van meer dan 700.000 uit krijgsgevangenschap in Rusland vrijgelatenen.

Aster-revolutie

Tegen deze achtergrond kwam het tussen 28 en 31 oktober 1918 tot de zogenoemde Aster-revolutie. Een nieuw gevormd provisorisch parlement onder leiding van graaf Mihály Károlyi eiste de onmiddellijke beëindiging van de oorlog en volledige onafhankelijkheid voor Hongarije, alsmede ingrijpende democratische maatschappelijke hervormingen. Hierop moest de Oostenrijkse keizer Karel I, als Karel IV tevens koning van Hongarije, Karolyi, die ondanks zijn adellijk afkomst groot aanzien genoot bij het volk, op 31 oktober tot premier benoemen. Nog dezelfde dag zegde Hongarije de unie met Oostenrijk op.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Republiek Hongarije

Hierop volgde op 16 november 1918 de uitroeping van de republiek Hongarije. Als eerste president koos het parlement op 11 januari Karolyi. De linkse graaf vormde een regering met Dénes Berinkey als premier, om de beloofde hervormingen ter hand te nemen. Hier kwam echter weinig van terecht, aangezien de deels nieuw ontstane buurlanden van Hongarije er niet over peinsden zich aan de verschillende wapenstilstandsovereenkomsten van 1918 te houden en van alle kanten oprukten over Hongaars grondgebied.

Territorium

Tsjechoslowakije nam het noorden van Hongarije en Karpato-Ruthenie in. Roemenië annexeerde Transsylvanië, delen van het Banaat, het oosten van Crisana en de Maramures. En het Koninkrijk van Serven, Kroaten en Slovenen brak Kroatië, Slavonië, Prekmurje, de regio’s Batsjka, Drávaköz en de rest van het Banaat af. De buurlanden genoten daarbij de rugdekking van de winnaars van de Eerste Wereldoorlog.

Dit had tot gevolg dat het Hongaarse territorium steeds verder slonk. De hierdoor in haar positie verzwakte regering in Boedapest reageerde steeds panischer. Zodoende vreesden de geallieerden een tweede en ditmaal bolsjewistische revolutie. In plaats van echter de niet-bolsjewistische republiek te stabiliseren, probeerden ze Hongarije zo klein mogelijk te maken, voor het bolsjewistisch werd.

Ultimatum

Op 20 maart 1919 overhandigde het hoofd van de militaire missie van de Entente in Boedapest, de Franse luitenant-kolonel Fernand Vix, de Hongaarse regering een document dat over het besluit van de Parijse Vredesconferentie informeerde, dat Hongarije nu ook het westen van Crisana tussen Debrecen en Szeged ten gunste van Roemenië moest ontruimen – en wil binnen 36 uur. Dit ultimatum wilde Karolyi noch Berinkey accepteren en beiden traden af.

Machtsvacuüm

Van het zo ontstane machtsvacuüm in Boedapest maakten radicale socialisten en communisten rond Sándor Garbai en Béla Kohn alias Kun gebruik om op 21 maart 1919 de Hongaarse Radenrepubliek uit te roepen. Niet veel later werd de ‘dictatuur van het proletariaat’ verkondigd en begonnen met een radicaal onteigenings- en verstatelijkingsbeleid. Bovendien kreeg nu de rode terreur een aanvang, waaraan vele honderden ‘klassenvijanden’ ten prooi vielen. Daarbij lieten vooral communistische doodseskaders als de ‘Lenin Jongens’ onder József Cserny zich gelden. Men probeerde de revolutie ook naar het goeddeels door Hongaren bewoonde zuiden van Slowakije te exporteren, waar nog een radenrepubliek uitgeroepen werd.

Hongaars-Roemeense Oorlog

In reactie hierop vielen Entente-troepen Hongarije binnen. In het door de Fransen bezette Szeged werd een conservatieve tegenregering opgebouwd. Als minister van Oorlog behoorde hiertoe de laatste bevelhebber van de marine van de Dubbelmonarchie, viceadmiraal Miklós Horthy, wiens politieke opkomst nu begon. De Roemeens-Hongaarse grensconflicten escaleerden in april tot de Hongaars-Roemeense Oorlog. Sovjet-Rusland probeerde weliswaar Sovjet-Hongarije te ondersteunen, maar de Roden hadden in Rusland al genoeg moeite om zich tegen de Witten en hun buitenlandse ondersteuners te weren.

Radenrepubliek spat uiteen

Tot 1 mei 1919 veroverde Roemenië alle Hongaarse gebieden ten oosten van de rivier de Tisza. Op respectievelijk 1 en 3 augustus capituleerden de beide legergroepen van de Radenrepubliek. Kort daarop marcheerden Roemeense troepen Boedapest binnen.

Roemeense troepen trekken Boedapest binnen, 1919

De leiding van de radenrepubliek verspreidde zich in alle windrichtingen. De communist Kun, die formeel slechts over de buitenlandse betrekkingen ging, maar de facto de leider was, vluchtte naar Sovjet-Rusland. In 1938 zou hij in de Sovjet-Unie in het kader van Stalins zuiveringen geëxecuteerd worden. De socialist Garbai, die formeel de voorzitter van de revolutionaire regering was en dus aan het hoofd van de radenrepubliek had gestaan, koos uiteindelijk voor Frankrijk. Hij zou in 1947 in Parijs overlijden.

Restauratie

Met het einde van de sovjet-heerschappij was de weg vrij voor de restauratie van de monarchie. In november 1919 ontruimden de Roemenen Boedapest en Horthy trok aan de spits van het door hem opgerichte nationale leger de Hongaarse hoofdstad binnen. Omdat de Entente geen Habsburger op de Hongaarse troon wenste, zou Horthy vanaf 1 maart 1920 als regent aan het hoofd van het koninkrijk Hongarije staan.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.