Sinds het in de jaren ’90 in het Duitse politieke discours geïntroduceerd werd en al snel overwaaide naar Nederland en andere West-Europese staten, steekt het begrip Leitkultur steeds weer de kop op. Maar wat behelst dat begrip eigenlijk? Waar komt het vandaan? Wat beoogt het en is het ook geschikt voor dat doel?

Het begrip Leitkultur is te herleiden tot de Göttinger politicoloog Bassam Tibi, zelf een Syrische immigrant. Tibi bedoelde zijn begrip Leitkultur als een reparatie en correctie op de zich ontwikkelende multiculturele samenleving. Hij constateerde dat grote groepen immigranten in Duitsland niet integreerden in de Duitse samenleving en veronderstelde dat dit kwam doordat de Duitsers als cultuurnatie – anders dan bijvoorbeeld het post-revolutionaire Frankrijk met zijn mensenrechtenverklaring en wat dies meer zij – geen expliciete, gedefinieerde identiteit konden bieden.

Tibi kwam met een positivistische oplossing: Duitsland moest een Leitkultur definiëren en hij deed zelf alvast een voorstel hoe dit in te vullen. De politicoloog wilde deze Europese Leitkultur definiëren aan de hand van waarden uit de “culturele moderniteit”, zoals daar zijn democratie, laïcisme, Verlichting, mensenrechten en civil society. Het begrip van de ‘culturele moderniteit’ ontleende Tibi aan de neomarxist Jürgen Habermas. Ironisch, gezien het feit dat nu vooral neoconservatieven met het begrip van de Leitkultur schermen.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Waarom hadden de Duitsers eigenlijk geen gedefinieerde Leitkultur? Omdat ze die nooit nodig hadden gehad. Toch is het niet zo dat de Duitsers geen cultuur hadden. De Duitse cultuur was onder Duitsers echter vanzelfsprekend. Dat heeft te maken met wat cultuur is, namelijk een samenstel van gedeelde gebruiken, tradities, percepties en zienswijzen, dat zich organisch ontwikkelt en ontwikkeld heeft en van generatie op generatie in de weg van de geleidelijkheid, door opvoeding en socialisatie, overgedragen is.

De problemen ontstonden toen ineens op grotere schaal groepen buitenlanders hun intrede deden in de Duitse samenleving. Deze gastarbeiders, het woord zegt het al, zouden echter na verloop van tijd weer vertrekken, zo werd althans aanvankelijk afgesproken, later week de politiek hier van af en bleven ze. Daarmee kwam ook de kwestie van de integratie van deze groepen vreemdelingen op. Vreemdelingen die immers hun eigen cultuur meebrachten en zodoende ook in Duitsland of andere West-Europese landen vooral met mensen van dezelfde afkomst socialiseerden. Zo ontstond een multiculturele samenleving, waarin immigranten en inboorlingen grotendeels langs elkaar heen leefden.

Op dit punt kwam Tibi dus met zijn positivistische oplossing om een Leitkultur te definiëren aan de hand van waarden van de culturele moderniteit. Een studeerkameroplossing die duidelijk maakt dat Tibi en degenen die na hem met het begrip van de Leitkultur schermen een verwrongen begrip hebben van wat cultuur eigenlijk is. Ze vullen het begrip Leitkultur immers in met een aantal politieke ‘waarden’, die eigenlijk nog eerder als arrangementen te typeren zijn. (Wat zijn waarden überhaupt? Iedereen en z’n moeder gebruikt die term, maar het vertroebelt eerder dan dat het iets verheldert.)

Binnen een organisch volksleven slaat het begrip van de Leitkultur nergens op, niemand heeft daar nood aan iets dergelijks. Een Leitkultur stelt men zich voor in een situatie van cultureel pluralisme. Dat wil zeggen dat het definiëren van een Leitkultur in feite een manier is om de multiculturele samenleving op te lappen en te corrigeren. Iedereen – immigranten zowel als inboorlingen – kan zijn eigen cultuur behouden, als men zich maar conformeert aan een aantal politieke ‘waarden’. In de plaats van een cultuur die binnen een volksgemeenschap organisch wordt overgedragen, komt een didactisch (denk aan minister Slobs inzet op meer aandacht voor burgerschap in het onderwijs) en propagandistisch overgedragen Leitkultur die weinig met cultuur van doen heeft en die allerlei onsamenhangende delen samen moet binden in een Monster-van-Frankensteinachtig politiek lichaam dat voor samenleving doorgaat. Leitkultur is geen Kultur, maar een schamel nietje dat een cultureel pluralistische samenleving bij elkaar moet houden.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.