De Italiaanse diplomaat en schrijver Niccolò di Bernardo dei Machiavelli, die vandaag 550 jaar geleden geboren werd, is een van de meest omstreden en bekritiseerde politiek-filosofen uit de geschiedenis. Het naar hem genoemde machiavellisme is echter geen theoretische rechtvaardiging voor gewetenloze en immorele politiek.

Met het begrip machiavellisme wordt tegenwoordig wel meestal iets dergelijks bedoeld, maar Machiavelli zelf was een republikein in hart en nieren. Hij propageerde veel ideeën die vandaag de dag als fundamenteel democratisch denken gelden, bijvoorbeeld de gelijkheid voor de wet.

Politieke loopbaan

Voordat Machiavelli zich in talrijke theoretische geschriften aan deze zaken zou wijden, doorliep hij een carrière als staatssecretaris van de tweede kanselarij van de Raad van Tien van de Republiek Florence. In deze hoedanigheid was de tegenstander van de afgezette dynastie van de Medici van 1498 tot 1512 verantwoordelijk voor Buitenlands en Defensiebeleid. Hierdoor leerde hij veel machtige figuren van die tijd persoonlijk kennen, zoals de Franse koning Lodewijk XII, paus Julius II, keizer Maximiliaan I en de Renaissancevorst, veldheer en kardinaal Cesare Borgia. Het van dichtbij bestuderen van hun politieke handelen gaf Machiavelli veel inzichten.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Burgermilitie

In 1506 werd hij aangesteld om een leger te vormen waarin Florentijnse burgers en boeren zouden dienen. Zo hoefde de republiek geen duur huurlingenleger meer in dienst te nemen ter verdediging van haar belangen. Het grootste militaire succes van Machiavelli’s burgermilitie was de overwinning op Pisa, dat op 8 juni 1509 capituleerde.

De terugkeer van de Medici

Daarna zat het echter tegen. Florence leed een complete militaire en politieke nederlaag tegen een alliantie van de paus met Spanje. Daardoor konden kardinaal Giovanni de’ Medici, de latere paus Leo X, en zijn broer Giuliano en neef Giulio uit hun ballingschap terugkeren en weer aan de macht komen.

Voor Machiavelli betekende dat het verlies van al zijn politieke ambten, wat hem tot een nog grotere tegenstander van de Medici maakte. Hij was echter te bedachtzaam om aan het dilettantische complot van februari 1513 deel te nemen, waardoor men de Medici opnieuw ten val wilde brengen. Machiavelli werd niettemin gevangen genomen en gefolterd. Voor een gruwelijke dood in de kerker bleef hij alleen bewaard doordat Giovanni de’ Medici tot paus gekozen werd. Door de daaropvolgende amnestie kwam de voormalige staatssecretaris op 12 maart 1513 weer vrij.

Voor de poorten van Florence

In de daaropvolgende jaren leefde Machiavelli als balling op het landgoed Albergaccio, voor de poorten van Florence. Ondanks zijn door foltering verminkte handen, schreef hij daar diverse politiek-filosofische geschriften, waarvan hij hoopte dat ze zijn terugkeer in Florence mogelijk zouden maken. Later zou hij zich zelfs diep buigen voor de gehate Medici, om weer een ambt te verkrijgen. Het mocht hem echter niet baten, omdat hij met zijn publicaties uiteindelijk tussen wal en schip viel.

De vorst en de republiek

Eerst schreef Machiavelli ‘Il Principe’ (De vorst). In dit geschrift formuleerde hij de wezenlijke fundamenten van de staatsraison, zoals het onderscheid tussen moraal en realpolitik en de consequente uitvoering van alles wat noodzakelijk is voor het in stand houden van de staat. Tegelijk liet Machiavelli echter duidelijk doorschemeren dat geen enkele individuele persoon ooit het beeld van de door hem geschilderde ideale heerser zou kunnen beantwoorden.

Aansluitend – en in volstrekt logische voortzetting van Il Principe – ontstonden dan de ‘Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio’ (Verhandelingen over de eerste tien boeken van Titus Livius), waarin het over het perfecte staatswezen gaat. Daarin stelde hij onder andere: “Geen wet is voor God en de mensen lovenswaardiger dan de orde die een ware, enige en heilige republiek vestigt, waarin men vrij beraadslaagt, verstandig discussieert en het beslotene getrouw uitvoert.”

De tweede val van de Medici

Op 6 mei 1527 plunderde het leger van keizer Karel V Rome. Daarop moest Giulio de’ Medici, die zich als paus Clemens VII noemde, vluchten. Hierdoor viel het bewind van de Medici in Florence voor de tweede keer. Na het weer in kracht treden van de republikeinse grondwet op 16 mei 1527 stelde Machiavelli zich opnieuw beschikbaar voor het ambt van staatssecretaris. Nu werd hem echter zijn poging tot toenadering tot de Medici kwalijk genomen. Slechts 12 van de 567 leden van de Grote Raad van Florence stemden voor zijn benoeming.

Machiavelli’s reputatie

Enkele dagen later, op 21 juni 1527, stierf de verarmde ex-politicus, die zich in zijn ambt niet als zoveel anderen verrijkt had, aan een maagkwaal. Op dit punt was het zogenaamde machiavellisme al in diskrediet geraakt. De daarin tot uitdrukking gebrachte vorstenkritiek gecombineerd met de propagering van republikeinse ideeën werd door veel heersers als aanval op de bestaande orde gezien. Derhalve zetten zij hun hofgeleerden ertoe aan anti-machiavellistische traktaten te schrijven. Bovendien besloot paus Paulus IV in 1559 om Machiavelli’s werken op de eerste officiële lijst van verboden boeken (Index Librorum Prohibitorum) te zetten. In de kern was het probleem dat Machiavelli de vraag opwierp of de overheden wel tot heil van het volk handelden.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.