Als ieder legeraanvoerder wist ook keizer Napoleon III dat veldslagen niet alleen in het veld, maar ook in de veldkeuken beslist worden. Honger onder de manschappen is een geduchte vijand. De verzorging van de soldaten was echter duur, vooral de kosten voor boter rezen de pan uit. In 1867 gaf de neef van Napoleon Bonaparte de chemicus Hippolyte Mège-Mouriès opdracht een botersubstituut uit te vinden. Dat zou uitlopen op de uitvinding van de margarine.

Twee jaar lang mengde de chemicus afgeroomde melk, niervet en gemalen koeienuiers tot een smeersel dat enigszins op boter leek. Op 15 juli 1869 vroeg hij patent aan op zijn ‘beurre économique’ (zuinige boter). Omdat het vet uit zijn laboratorium er wit uitzag, werd de naam later in ‘margaron’ veranderd, afgeleid van het Griekse woord voor parel.

Ondanks margarine liep de oorlog voor Napoleon III niet gesmeerd

Voor Napoleon III kon de margarine echter weinig betekenen. De oorlog van 1870/’71 tegen Duitsland liep voor Frankrijk niet gesmeerd. Hij eindigde in een nederlaag en de gevangenneming van de keizer. De Fransen zouden het de Duitsers niet snel vergeven.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Antoon Jurgens en Simon van den Bergh

De margarine versloeg echter zijn duizenden. Mége-Mouriès verkocht het patent voor de productie aan de Nederlandse firma Antoon Jurgens, die de ‘kunstboter’ ook naar Duitsland leverde. Het Duitse rijk schermde zich weliswaar ter bescherming van zijn boeren en zuivelindustrie met invoerheffingen tegen het product af. Maar Jurgens en zijn concurrent Simon van den Bergh wisten raad.

Unilever

De Nederlanders richtten in 1888 bedrijven net over de grens in Duitsland op, in Goch en in Kleef. Er werkten al snel meer dan 1200 mensen voor de vindingrijke Nederlanders ‘op de boter’. De beide firma’s gingen later als Margarine-Union samen. Die firma fuseerde in 1929 op zijn beurt met de Britse zeepfabrikant Lever Brothers, waaruit Unilever voortkwam.

Gesjoemel met margarine en boter

In eerste instantie werd margarine met goedkope dierlijke vetten uit Argentinië, Australië en Nieuw-Zeeland geproduceerd. Ook traan van walvissen werd bijgemengd. Door het toevoegen van gele oliën bereikten de producenten dat het product optisch meer op boter ging lijken. In de verkoop aan consumenten sjoemelde men er nogal eens mee. Soms verkocht men margarine als was het boter, of verkocht men een mengeling van boter en margarine.

Herkenbaar

De Duitse boeren en kaashandelaren wisten voor elkaar te krijgen dat margarine alleen in rechthoekige vorm verkocht mocht worden en herkenbaar moest zijn aan een duidelijk etiket. De eis om de kunstboter rood of bruin te kleuren ging het Rijksministerie voor Voeding en Landbouw te ver. “Het arme schoolkind wil niet ook nog van het welvarende onderscheiden worden doordat de boter op zijn brood bruin is”, schreef de sociaaldemocratische pers.

Stiekem gebruik van margarine bestraft met ontslag

In de horeca duurde het bedrog echter voort. De Deutsche Apothekerzeitung meldde in 1897: “Tegen het gebruik van margarine bij het maken van boterhammen in stationsrestauraties richt zich een beschikking van de Rijksspoordirectie Berlijn. Het stiekeme gebruik van margarine in plaats van boter dient met ontslag bestraft te worden.”

Margarine voor arbeiders, boter voor bredere beurs

Margarine en boter verdeelden de samenleving. Het goedkope smeersel kwam in de gezinnen van arbeiders en bedienden op tafel, de echte boter bij hen met meer te besteden. In 1924 bracht Van den Bergh een wat beter smakende soort ‘Schwan im Blauband’ op de Duitse markt. Concurrent Jurgens kwam daarop met ‘Rahma’ en stelde in de reclame dat het gelijkwaardig was aan boter. De Duitse mededingingsautoriteit greep in en verbood iedere verwijzing naar boter. Ook moest de h uit de merknaam Rahma verdwijnen (Rahm is Duits voor room). Rama was en is echter nog altijd het meest verkochte margarinemerk in Duitsland.

Vullen van margarineblikken in een Lever-fabriek in Indonesië (foto: Tropenmuseum).

Levensmiddelenschandaal

In de jaren ’50 beleefde Unilever een levensmiddelenschandaal. Naar schatting 100.000 Nederlanders werden getroffen door een raadselachtige koortsachtige huidaandoening. Men vermoedde dat de oorzaak in schadelijke stoffen in de margarine lag. Het Openbaar Ministerie verbood de verkoop van alle 56 door Unilever geproduceerde soorten.

Milieuorganisaties entameren palmolieschandaal

Het palmolieschandaal liet het bestuur van Unilever in 2010 nog eens sidderen. Vanwege de import van palmolie uit Sumatra en Borneo raakte het concern in conflict met milieubeschermers. Voor de aanbouw van oliepalmen rooit men immers grote delen van het regenwoud en verjaagt men kleine boeren. De milieuorganisaties deden een beroep op het geweten van de consument. Dat werkte, Unilever beloofde alleen nog palmolie uit duurzame verbouw te zullen gebruiken.

Margarine niet gezonder dan boter, in tegendeel

In het verleden beweerden sommigen wel dat margarine gezonder zou zijn dan boter. Dat de verzadigde vetten in de boter dik zouden maken en hartinfarcten bevorderen, geldt inmiddels als weerlegd.

Boter bevat natuurlijke vitamines en voedingsstoffen, aan de margarine worden die kunstmatig toegevoegd. Qua aantal calorieën doet boter het nauwelijks slechter dan margarine. 100 gram boter staat gelijk aan 750 kilocalorieën, dezelfde hoeveelheid margarine 720.

Unilever stapt uit de kunstboter

Unilever zit sinds 2018 niet meer in de ‘kunstboter’. De omzet liep in de afgelopen jaren aanzienlijk terug, terwijl die van echte boter stabiel bleef. Het concern verkocht het margarineonderdeel waarmee het ooit groot werd aan een investeerder. Die hoopt er nog vette winst uit te kunnen halen.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.