Sergio Mattarella is een ouwe rot in de Italiaanse politiek. Als oude christendemocraat is hij na de eerste instorting van het naoorlogse Italiaanse politieke systeem in de jaren ’90 verkast naar de sociaaldemocratische Partito Democratico (PD). Toen het Italiaanse politieke landschap in maart van dit jaar opnieuw drastisch veranderde, bekleedde Mattarella het ambt van president. Hij is het relict van een in feite allang ten onder gegane politieke cultuur. Als zodanig verzet hij zich tegen de krachten die nu het politieke speelveld beheersen.

De Vijfsterrenbeweging (M5S) noch de Lega is het politieke establishment immers goedgezind. Na veel vijven en zessen heeft de linkse populist Luigi Di Maio dan toch de rechtse populist Matteo Salvini de bal toegespeeld om samen het oude partijkartel af te schaffen.

Euroscepsis en migratiekritiek zijn de twee thema’s die de klassieke partijen tegen stonden. Door deze thema’s uit de weg te gaan, hebben ze zelf voor de verkiezingsuitslag gezorgd waardoor M5S en de Lega nu het parlement beheersen.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Mattarella heeft in de formatie van begin af aan niet de rol gespeeld van oplosser van problemen, maar veeleer die van opwerper van steeds nieuwe problemen. Zo dreigde hij met nieuwe verkiezingen toen Di Maio en de M5S alleen stonden, in de hoop dat een overgangsregering de ‘populisten’ uit kon zitten. Toen Di Maio en Salvini dan toch nader tot elkaar kwamen, kondigde de president aan het laatste woord te hebben waar het om de positie van premier gaat, om de benoeming van ministers of het ondertekenen van wetten.

Zo heeft de Italiaanse staatsrechtgeleerde Livio Paladin reeds onderstreept dat vanuit de Italiaanse constitutie het voorstel van de premier aan de president voor de benoeming van een minister als “bindend” gezien moet worden. De grondwet kent, anders dan sommige mainstream media voorstellen, de president geen veto toe ten aanzien van ministerskandidaten.

Deze ongeschreven regel van het Italiaanse staatsbestel wordt dus niet door M5S en Lega opgeblazen, maar door de institutionele bewaker ervan, die dit dan ook nog zegt te doen omwille van datzelfde bestel. Mattarella wil namelijk de kandidaat van premier Conte voor het Ministerie van Financiën en Economie, Paolo Savona niet aanvaarden.

Men kan Savona echter moeilijk verwijten dat hij incompetent of populistisch is – hij was van 1992 tot 1993 reeds minister in het kabinet van Azeglio Ciampi. Als zodanig was hij betrokken bij het opzetten van de Europese Monetaire Unie. Na de invoering van de Euro had Savona echter spijt van zijn keuze en zag hij de eenheidsmunt steeds meer als splijtstof voor het zuiden van Europa.

Mattarella wilde ecter geen anti-Euro-minister op Financiën. Lega-leider Salvini hield echter voet bij stuk: Savona of nieuwe verkiezingen. Maar Mattarella bleef erbij: iemand die een referendum over de Euro wil, kan geen minister worden.

Een reactie bleef niet uit. De beoogde premier Giuseppe Conte, die zijn kabinet juist had samengesteld, trok zich terug. De vorming van de regering mislukte dus niet zozeer omdat de partijen er niet uit zouden zijn gekomen, als wel aan het feit dat de president deze uitkomst niet wilde erkennen.

Mattarella en niemand anders heeft daarmee de politieke crisis verlengd en Italië opnieuw in chaos gestort. Door vervolgens geen jurist zoals Conte, maar met Carlo Cottarelli een econoom – en dan nog uitgerekend van het Internationaal Monetair Fonds – aan te stellen als hoofd van een overgangsregering, laat Mattarella geen twijfel bestaan over zijn motieven.

In Rome grapt men intussen reeds dat Mattarella in werkelijkheid een mol van Salvini en Di Maio is. Want door zijn ingreep heeft de president zijn ambt in diskrediet gebracht en zijn persoonlijke krediet – dat nadat hij zich voor de illegale immigratie uitsprak toch al gering was – definitief verspeeld.

Volgens peilingen kwam een coalitie van M5S en Lega overeen met de wens van een duidelijke meerderheid van de kiezers. In peilingen na de verkiezingen groeide de Lega zelfs nog van 17 naar 24 procent van de stemmen. Duidelijke tekenen van de stemming onder de bevolking. Di Maio en Salvini zijn zodoende nu de leiders van een strijd tussen het volk en de oude bestuurderskliek, die hen in elkaars armen gedreven heeft. De burgers kunnen zich intussen maar moeilijk aan de indruk onttrekken dat niet zij maar EU, ECB en IMF over de toekomst van Italië beslissen.

Ondertussen gaan er reeds geruchten over een verkiezingsalliantie tussen M5S en Lega in het geval van nieuwe verkiezingen. Ook is door M5S reeds geopperd dat Mattarella anders maar afgezet moet worden als president. Daarvoor is een absolute meerderheid in beide kamers van het parlement nodig. Na nieuwe verkiezingen zouden de anti-establishmentpartijen daarover zomaar kunnen beschikken. Nieuwe verkiezingen waarop meneer de president ironisch genoeg zelf heeft aangestuurd.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.