De Amerikaanse president Donald Trump bezoekt Polen, voorafgaand aan de top van de G20. De Poolse president Adrzej Duda ziet het als een erkenning van de leidersrol die Polen zou vervullen in Midden- en Oost-Europa.

Met die leidersrol doelt Duda op een tweetal vergaderformats met andere EU-lidstaten die Polen mede tot stand heeft gebracht. De bekendste daarvan is de Visegrad-groep, die naast Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije omvat. Minder bekend is het zogeheten Drie Zeeëninitiatief.

Drie Zeeëninitiatief

Tijdens zijn bezoek zal Trump onder andere een conferentie van dat tweede verband bijwonen. Het Drie Zeeëninitiatief is een overleg van de EU-lidstaten die tussen de Oostzee, Zwarte Zee en Adriatische Zee gelegen zijn, vandaar ‘Drie Zeeën’. Het gaat daarbij om de Baltische staten, Polen, Tsjechië, Slowakije, Oostenrijk, Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Slovenië en Kroatië.

De huidige conservatieve regering van Polen is een belangrijke drijvende kracht achter dit initiatief, dat conceptueel aanhaakt bij het Intermariumconcept van het autoritaire Poolse bewind onder maarschalk Pilsudski en Jozef Beck tijdens het Interbellum. Het idee van een ‘Intermarium’ (pseudo-latijn voor tussen de zeeën) hield een samenballing van diverse landen in om zo weerstand te kunnen bieden aan de expansie van de Sovjet-Unie, die de Polen in de Pools-Russische Oorlog van 1919-1921 onder Pilsudski hadden verslagen.

Het Intermarium is nooit van de grond gekomen, omdat de beoogde landen nu eenmaal verschillende belangen hadden en ook wel inzagen dat hun veiligheid niet gegarandeerd was door met andere relatief zwakke  landen samen te werken.

Nu is er dan wel het Drie Zeeëninitiatief. Hoewel de Poolse regering er graag mee mag pronken, is dat niet meer dan een overleg. In principe zijn daar ook alleen de EU-lidstaten in de regio bij betrokken, wat al aangeeft hoe beperkt de betekenis ervan is.

Net als de Visegrad-groep zal het Drie Zeeëninitiatief in de praktijk alleen op een beperkt aantal beleidsterreinen effectief kunnen zijn, omdat de samenwerking afhankelijk is van consensus. Defensiesamenwerking zal bijvoorbeeld moeilijk zijn met zulke verschillende landen, zo is Oostenrijk als enige land in de groep geen lid van de NAVO en zijn Polen en Roemenië de meest fanatieke NAVO-lidstaten in de groep, terwijl Hongarije, Slowakije en Bulgarije veel terughoudender zijn en ook een goede verstandhouding met Rusland willen bewaren.

Infrastructuur

In de praktijk lijkt het Drie Zeeëninitiatief vooralsnog alleen actief te zijn op het gebied van infrastructuur. Zo is er een plan voor de aanleg van een snelweg van Klaipeda, aan de Oostzeekust in Litouwen, naar de havenstad Thessaloniki in Griekenland (dat niet betrokken is bij het initiatief). Deze zogenaamde Via Carpatia loopt via Polen, Slowakije en Hongarije, langs de oostgrens van de EU, naar Roemenië en Bulgarije, waar aftakkingen naar havens aan de Zwarte Zee zijn voorzien. Veel van de bestaande infrastructuur is nog toegelegd op geopolitieke samenhangen die niet meer bestaan, zo loopt de spoorverbinding tussen het Slowaakse Kosice en het Hongaarse Debrecen over Uzjhorod, dat tegenwoordig in Oekraïne ligt, vroeger lag het allemaal in het Oostenrijks-Hongaarse rijk.

Of de snelweg er daadwerkelijk op afzienbare termijn komt, valt te bezien. Polen lijkt de zaak voortvarend ter hand te willen nemen en wil haar deel van de snelweg in 2025 gereed hebben. Of bijvoorbeeld Roemenië daartoe ook in staat zal zijn, is zeer de vraag. Wat de realisatie van het project kan helpen is dat ook China belangstelling heeft. Voor de Volksrepubliek kan de snelweg betekenen dat Midden-Europa via Griekenland beter ontsloten wordt voor Chinese goederen.

Een ander infrastructureel terrein waarop het Drie Zeeëninitiatief actief is, betreft de gasvoorziening. De bij het overleg betrokken landen willen namelijk meer interconnecties tussen pijpleidingen en meer mogelijkheden creëren om gas in verschillende richtingen te laten lopen. Op die manier willen de landen hun afhankelijkheid van Russisch gas verkleinen. Polen en Kroatië hebben ter diversificatie van hun gasaanvoer ook geïnvesteerd in LNG-terminals. Polen heeft recent voor het eerst een Amerikaanse lading LNG ontvangen in de terminal in Swinoujscie. Het blijft echter een relatief dure aangelegenheid.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Pools leiderschap zeer beperkt

Al met al is het Drie Zeeëninitiatief niet meer dan een overleg van een groep EU-lidstaten om inzake een beperkt aantal zaken gezamenlijk op te trekken en investeringen en andere activiteiten met elkaar te coördineren. Hoewel de Poolse regering met initiatieven als deze binnenlands goede sier kan maken, getuigen ze in feite maar in zeer beperkte mate van Pools regionaal leiderschap. De deelnemende landen aan de Visegrad-groep en het Drie Zeeëninitiatief doen slechts daaraan mee voor zover ze dat in hun eigen belang achten, op terreinen waar hun belangen niet samenvallen trekken de betrokken landen allemaal hun eigen lijn.

Binnen de groep zijn er bovendien ook andere landen die zichzelf op enig moment, naar gelang het beleidsterrein als regionaal leider kunnen profileren. Zo profileerde Oostenrijk zich sterk inzake de migratiecrisis. Ook de Alpenstaat heeft daartoe een regionaal samenwerkingsverband opgericht, de Centraal-Europese Defensiesamenwerking (CEDC), waaraan verder Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Slovenië en Kroatië deelnemen. De CEDC lijkt vooral een overlegorgaan te zijn met betrekking tot het gezamenlijk bewaken en zo nodig versterken van grenzen, hiertoe werd bijvoorbeeld ook overleg gevoerd met Servië en Macedonië.

Lees ook:

 

Share.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.

Comments are closed.