De grenzen tussen civiel en militair vervagen. Zo werken de Russen bijvoorbeeld aan een atoomijsbreker die zo nodig door middel van containermodules met wapens uitgerust kan worden en zo tot een soort oorlogsschip wordt. Er tekent zich echter niet alleen een grotere militaire toepassing van civiele middelen in geval van oorlog af; de investeringen in de Russische noordelijke vloot dienen ook economische doelen.

Het gaat daarbij om de winning van koolwaterstoffen op het vasteland van de noordpool en de uitbouw van de Noordoostelijke Doorvaart. Die laatste kan in de toekomst uitgroeien tot een alternatief voor verbindingen tussen Europa en Azië in het zuiden. Des te meer is Rusland er ook om economische redenen aan gelegen om vreemde invloeden in zijn territorium af te weren.

De Noordoostelijke Doorvaart kan uitgroeien tot een alternatief voor zuidelijker verbindingen tussen Europa en Azië.

De Verenigde Staten, zo constateerde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson onlangs, zijn wat het doorzetten van hun belangen in het noordpoolgebied aangaat achtergebleven bij andere landen en vooral bij Rusland. “Rusland”, zo klaagde Tillerson, “heeft deze regio tot strategische prioriteit gemaakt.” Ook de VS zijn geïnteresseerd in een sterkere aanwezigheid in de regio, maar Washington beschikt momenteel niet over de nodige middelen om deze uit te bouwen, zo constateerde de minister verder.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


De Amerikaan laat onvermeld dat het aandeel van zijn land aan de noordpool zich beperkt tot de noordkust van Alaska, terwijl Rusland met bijna een derde van zijn buitengrens aan de Noordelijke IJszee ligt. Voor Moskou is het dan ook van essentieel belang om het noordpoolgebied te betrekken in zijn defensiestrategie. In de afgelopen jaren hebben de Russische strijdkrachten zich hier dan ook op ingesteld. Zo werd er eind 2014 een nieuw militair district ‘Noord’ in het leven geroepen, dat eind 2015 volledig operationeel was. Hieronder vallen  eenheden die eerder bij de militaire districten West, Centrum en Oost hoorden. “De noordelijke vloot is de kern van het nieuwe verenigde strategische commando voor het noordpoolgebied”, aldus admiraal Vladimir Koroljov, opperbevelhebber van de vloot.

Momenteel word een hybride atoomijsbreker ontwikkeld die niet slechts civiel maar zo nodig ook militair ingezet kan worden. Daarvoor worden dan containermodules met wapens aan boord genomen. Enerzijds zal het schip zo in staat zijn met een snelheid van tien knopen een vier meter dikke ijslaag op te breken, anderzijds kan het als wapenplatform dienen. Marinedeskundige Alexander Mosgovoj stelt dat er vooral behoefte zal zijn aan luchtafweermodules. “Die moeten echter nog ontwikkeld worden. We hebben echter al containermodules voor Kalibr-raketten, daarmee verandert een ijsbreker praktisch in een slagschip.”

Verder zijn voormalige militaire bases en vliegvelden uit de Sovjet-tijd, die vele jaren buiten gebruik waren, opnieuw in gebruik genomen, uitgebouwd en gemoderniseerd. Op tien plaatsen in het noorden van Rusland wordt het werk aan oude of nieuw ingerichte vliegvelden binnenkort afgerond. Het gaat om bases in de regio Moermansk, op de Nieuw-Siberische Eilanden en aan de Tsjoektsjenzee in het oosten, maar ook op Frans Jozefland nabij Spitsbergen. “In het noorden met zijn afstanden van vele duizenden kilometers”, aldus luchtmacht-deskundige Alexander Drobisjevski, “is het bij het onderscheppen (van vijandige vliegtuigen, red.) zeer belangrijk van kortere afstand op te stijgen, zodat men geen waardevolle tijd verliest door bijvoorbeeld van Novosibirsk te moeten komen, maar onmiddellijk vanaf de rand van de Noordelijke IJszee op kan stijgen.”

Bevelhebber van de Noordelijke Vloot viceadmiraal Nikolaj Jevmenov (foto: mil.ru)

Naast al de nieuwe of herstelde vliegvelden is er een net van radarstations en verkeersleidingscentrales. Volgens viceadmiraal Nikolaj Jevmenov, bevelhebber van de noordelijke vloot, zijn alle steunpunten in staat het maandenlang zonder bevoorrading uit te houden: “Vergelijkbaar met een ruimtestation kan iedere basis in het noordpoolgebied 12 à 18 maanden zelfstandig opereren zonder de voorraden aan te vullen.” Anderzijds zijn ook de meest afgelegen stations het hele jaar door bereikbaar. “Ieder eiland in het noordpoolgebied waarop zich een basis van de noordelijke vloot bevindt, is met een vliegveld uitgerust dat het hele jaar bereikbaar is en wel voor de meest uiteenlopende typen vliegtuigen, van jachtvliegtuigen tot zware transportvliegtuigen.”

Op dit moment is de noordelijke vloot al in staat, aldus de viceadmiraal, de situatie op de Noordoostelijke Doorvaart, zowel op als onder het water te controleren. Op Frans Jozefland en de Nieuw-Siberische Eilanden worden rond de jaarwisseling twee complexe objecten opnieuw in gebruik genomen, zoals de Russische minister van Defensie Sergei Sjoigoe onlangs mededeelde: “Dat stelt ons in staat controle uit te oefenen over de Noordoostelijke Doorvaart, de veiligheid van de economische activiteiten van Rusland in het noordpoolgebied te garanderen en zo nodig operationele troepen in deze belangrijke regio te versterken.”

Al sinds 2012 ondernemen schepen van de Russische noordelijke vloot regelmatig verkenningstochten en oefeningen in het noordpoolgebied. Afgelopen jaar heeft een groep schepen een afstand van 6000 mijlen afgelegd, van Severomorsk in het oblast Moermansk in Europees Rusland naar de Nieuw-Siberische Eilanden, door de Barentszzee en de Karazee waarbij ze de haven van Doedinka in het mondingsgebied van de rivier de Jenisej aandeden. Daar hebben militairen van de Arctische gemotoriseerde infanterie, die onder het bevel van het militaire district Noord geplaatst is, samen met luchtlandingseenheden en speciale eenheden die eveneens onder Noord vallen een oefening gehouden. Deze eenheden zijn onderdeel van de beide noordpool-brigades van de landstrijdkrachten, die overigens nog in opbouw zijn.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.