Dato den Boer publiceert op Bitterlemon.nu een lezenswaardige reeks over Russische denkers. In de reeks brengt Den Boer de belangrijkste en voor Nederlanders meest interessante Russische denkers en buitenlandse en onderlinge invloeden in kaart. Uit zijn artikelen rijst het beeld op van een levendige interactie tussen diverse Russische en Europese denkers en scholen en tussen uiteenlopende disciplines als filosofie, theologie, politicologie, geschiedkunde en volkenkunde.

In het eerste deel van de reeks artikelen begint hij aan de hand van de bekende auteur Nikolaj Gogol zijn bespreking van de Slavofielen. Gogol behoorde zelf niet tot de slavofielen, maar is achteraf bezien een soort voorloper van hen geweest. De negentiende eeuwse slavofiele beweging was een reactie op het onder Duitse invloed afstand nemen van geestelijke en culturele wortels door de Russiche filosofie sinds tsaar Peter de Grote in de zeventiende eeuw: “Haar vertegenwoordigers wisten religieuze vraagstukken weer een plaats in het intellectuele debat te geven.” Via de rol van de kerk in de samenleving en de verhouding van de kerk tot de cultuur komt hij vervolgens te spreken over de dramaturg en filosoof Chomjakov, die wel de ‘vader van de slavofielen’ genoemd wordt, wiens denken hij samenvat als  “een alomvattend wereldbeeld door een orthodox-kerkelijk bewustzijn.” Vervolgens  bespreekt hij onder andere het denken van Ivan Kirejevski, die niet alleen de tweedeling van kerk en cultuur, maar ook die van geloof en rede bestreedt, en die een mensbeeld uiteenzette dat volledig op de kerkvaders is gebaseerd. Samarin en Aksakov bouwden voort op het denken van Chomjakov, waarbij Samarin vooral het materialisme op de korrel nam, terwijl Aksakov bijvoorbeeld het onder protestanten wel te vinden radicale onderscheid tussen de ‘ strijdende kerk’ op aarde en de  ‘overwinnende kerk’ in de hemel bestreed. Vervolgens komt hij toe aan de, relatief korte, bespreking van Danilevski, die de pan-slavische theorie ontwikkelde – die mede een inspiratie vormde voor Oswalds Spengels Untergang des Abendlandes en Samuel Huntingtons Clash of Civilizations – en van Dostojevski.

In het tweede deel bespreekt Den Boer de ‘tovenaarsleerlingen’. Hij begint deze met de bespreking van Michail Bakoenin, die Jezus als revolutionair zag, maar zich aan het eind van zijn leven atheïst verklaarde, en zijn tweeslachtige verhouding tot Karl Marx en het communisme. Dit brengt Den Boer tot een kort intermezzo over het denken van Lenin, waarna hij uitgebreid de enigmatische filosoof Solovjov (Den Boer hanteert niet consequent de Nederlandse transliteratie) bespreekt. Een denker die enerzijds een aards paradijs, een socialistisch utopia voor zich ziet en anderzijds later een universele theocratie door een verbond van de paus en de Russische tsaar voorstelt.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Het derde deel is getiteld ‘De luis in de Russische pels’ en is geheel gewijd aan de reactionaire denker Leontjev.

“Hij was fel tegenstander van de democratie, de burgerlijkheid en het progressieve gelijkheidsdenken. Hij beschreef een theorie over de op- en ondergang van culturen en beschavingen die vijftig jaar later door Oswald Spengler bekend wordt in West-Europa. Hij voorspelde het einde van het tsaristische regiem en het ontstaan van de communistische dictatuur. Leontjev is een denker voor denkers. Geen meester voor discipels. Hij is een oorspronkelijke filosoof die in geen enkele school of denkrichting thuishoort. Hij was fervent tegenstander van Dostojevski, en werd door anderen afwisselend gezien als de Russische Nietzsche, Spengler of Léon Bloy. De slavofielen durfden hem vanwege zijn radikale denkbeelden en karakter niet tot hun kring te rekenen en terwijl hij lange tijd bevriend was met Vladimir Soloviev, schreef deze : « Leontjev is intelligenter dan Danilevski, origineler dan Herzen, en in zijn hart religieuzer dan Dostojevski ». “

In de artikelen komen al met al veel intrigerende denkers en interessante ideeën aan de orde. Den Boer toetst deze steevast aan het christelijke denken, wat een verhelderend overzicht oplevert.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.