Een kwart eeuw geleden vonden in Zuid-Afrika de eerste nationale verkiezingen plaats waarin alle burgers ongeacht hun huidskleur stemgerechtigd waren. Het African National Congress (ANC) nam vervolgens de macht over en heeft die sindsdien niet meer uit handen hoeven geven. Het was een beslissende stap; van een land dat sterk door de Europese cultuur gestempeld was naar een land dat meer op zijn Afrikaanse omgeving ging lijken. 

De verkiezingen werden wereldwijd unaniem verwelkomd, zonder dat men echter acht sloeg op de details. De vele onregelmatigheden waren daarbij nog niet eens het grootste probleem, maar veeleer de omstandigheid dat het resultaat voorafgaand precies uitonderhandeld was. Het ANC, de partij van de Xhosa, kreeg 62,65 procent, een grote overwinning, maar geen twee derde meerderheid. De Nasionale Party kreeg 20,39 procent, genoeg voor de positie van vice-president die de voormalige regeringsleider Frederik Willem de Klerk was toegezegd. De Zoeloes moesten het als grootste volk van het land met 10,54 procent voor hun Inkhata Freedom Party doen, waarmee ze evenwel nog aanspraak konden maken op een kabinetspost.

Uitonderhandelde verkiezingsuitslag

Zo was alles nauwkeurig uitgebalanceerd en toegesneden op het behouden van een zekere stabiliteit. De Klerk zelf bevestigde in 2003 tegenover journalisten in Nairobi dat de toenmalige verkiezingsuitslag het product van onderhandelingen was geweest. En opperrechter Johann Kriegler, voorzitter van de kiesraad, verklaarde woordelijk: “Niemand heeft ons gevraagd te bevestigen dat alles in orde was.” Tot zover de verkiezingen van 1994.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Multinationals

Eerder was de nog gevangen zittende Nelson Mandela herhaaldelijk vrijlating aangeboden, mits hij bereid zou zijn met zijn partij af te zien van geweld. Daartoe was de man die later de Nobelprijs voor de Vrede zou krijgen echter niet bereid. Hij was wel tot een andere deal bereid. In lange gesprekken met Roelf Meyer, de secretaris van de NP, onderhandelde hij het volgende uit: Na de machtsovername zou het ANC niet aan de investeringen van de grote internationale concerns als Anglo American, Procter & Gamble of BWM komen, in ruil daarvoor zou de top van het ANC lucratieve bestuursposten krijgen en miljoenen Amerikaanse dollars. Het ANC liet zich kortom de socialistische nacht van de lange messen afkopen.

Indische middenstanders en blanke boeren

Dit gold echter alleen voor de haute finance en grote multinationals. Voor de overwegend Indische middenstand en de blanke boeren werd niets afgesproken. Vooral voor hen heeft de hierboven beschreven koehandel tot op de dag van vandaag catastrofale gevolgen. Sinds 1994 vernielden zwarte bendes, aanvankelijk voortkomend uit Umkhonto we Sizwe (MK), de door Mandela opgerichte ‘gewapende arm’ van het ANC, zo’n 3.000 boerderijen, waarbij eigenaren en hun gezinsleden dikwijls gemarteld en vermoord worden. Daarop wordt nauwelijks acht geslagen en het wordt zowel in Zuid-Afrika als in de rest van de wereld gebagatelliseerd. Ondertussen onderhandelt de Zuid-Afrikaanse politiek openlijk over de onteigening van de blanke boeren. De moordenaars hebben in de praktijk geen strafvervolging te vrezen.

Naar Mozambique

Dit heeft al tot gevolg gehad dat veel blanke boeren uit Transvaal, in het noorden van het land, naar het naburige Mozambique gevlucht zijn om zich daar te vestigen. Ze worden daarbij ondersteund door de regering van dat land. De regering van Mozambique ontvangt de boeren met open armen. Door hun komst is het land inmiddels uitgegroeid tot een agrarisch exportland. De herinnering aan de onteigening en verdrijving van de blanke boeren in Zimbabwe dringt zich op, die wezenlijk bijdroeg tot de ruïnering van dat land.

Economische aftakeling

Zuid-Afrika kan ook in dit jubileumjaar voor het ANC niet op bevredigende cijfers wijzen. In 1983 produceerde Zuid-Afrika 40 procent van alle goederen en diensten van het gehele continent en was verantwoordelijk voor 20 procent van de export – dit zelfs ten tijde van de toenemende westerse sancties overigens. Destijds verbruikte Zuid-Afrika 70 procent van de stroom en 66 procent van het staal van alle Afrikaanse economieën. Zuid-Afrika had 41 procent van alle auto’s en meer dan de helft van alle telefoons in Afrika. Inmiddels is Zuid-Afrika echter van een ooit onaangevochten eerste plaats teruggevallen achter Nigeria.

Massale werkloosheid

De cijfers van het huidige Zuid-Afrika zijn bedroevend. De werkloosheid ligt officieel bij 27,7 procent, in werkelijkheid naar schatting circa 40 procent. De jeugdwerkloosheid ligt officieel bij 40 procent. De groei van het Bruto Binnenlands Product neemt doorlopend af, van 3,5 punten in 2011 naar 0,8 punten in het afgelopen jaar. Er zou echter over een langer periode een groei van zo’n zeven procent nodig zijn, om alleen maar te voorkomen dat de armoede verder toeneemt. Sinds afgelopen jaar bevindt het land zich in een recessie. Het inkomen van de zwarte bevolking bedraagt vandaag de dag de helft van dat voor 1994.

De mijnbouw, vanouds de ruggengraat van de Zuid-Afrikaanse economie, heeft sinds 1994 maar liefst 300.000 arbeidsplaatsen verloren. Ten tijde van de blanke regering was het zelfs zo dat er nog op grote schaal zware arbeidsmigranten uit naburige landen in de Zuid-Afrikaanse mijnen kwamen werken.

Levensomstandigheden

Het is vanzelfsprekend zeer de vraag of grote delen van de zwarte bevolking werkelijk akkoord zijn met het inruilen van hun betere levensomstandigheden tegen dat wat het ANC onder democratie verstaat. Toch leidt dat niet tot een grote politieke aardverschuiving. De winnaars van 1994 en volgende jaren staan vast. Het zijn de leden van de leidende Xhosa-clique van het ANC, die er warmpjes bij zitten.

Een goed voorbeeld is de huidige president Cyril Ramaphosa. Hij werd eigenlijk door velen beschouwd als beoogd opvolger van Mandela als president, maar moest destijds Thabo Mbeki voor laten gaan. In plaats daarvan kreeg hij een post als CEO van Anglo American in Zuid-Afrika toegeschoven, een van de best betaalde die er te vergeven was. De leiding van het concern was overigens meer van Ramaphosa’s politieke talent dan van zijn kwaliteit als econoom overtuigd. Hij was amper aangetreden of Anglo American Zuid-Afrika werd niet meer aan de beurs in Johannesburg, maar in Londen genoteerd. Ramaphosa had kortom een goed betaalde positie gekregen waarin hij geacht werd zich niet teveel met de bedrijfsvoering te bemoeien en het moment om terug te keren in de politiek af te wachten.

Inmiddels gaf zelfs Julius Malema, die met de Economic Freedom Fighters een linkse afsplitsing van het ANC begon die nu de op de twee na grootste partij is: “In Zuid-Afrika is de situatie slechter dan onder de Apartheid.”

 

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.