We stappen uit het akkoord, dat was hoe nationale veiligheidsadviseur John Bolton de beslissing van president Donald Trump over het nucleaire akkoord met Iran samenvatte. In de komende zes maanden zullen de sancties die door het akkoord werden opgeheven weer van kracht worden. Hoe Iran precies gaat reageren valt te bezien. President Hassan Rouhani stelde dat Teheran gesprekken zal voeren met de resterende partijen in het akkoord, als die partijen rekening houden met de nationale belangen van Iran, wil hij het voortzetten, zo niet dan niet. Met het oog op dat laatste scenario gaf Rouhani de Iraanse Kernenergie Organisatie vast opdracht zich voor te bereiden op het hervatten van de industriële uraniumverrijking zonder restricties. Trump stelde van zijn kant dat hij “bereid en in staat” was om te onderhandelen over een nieuw akkoord.

Zo’n akkoord zit er voorlopig natuurlijk niet in, als het er überhaupt in zit. De sancties zullen pas in het najaar weer volledig in werking treden en het kan nog langer duren voordat ze hun uitwerking hebben. Het heeft jaren gekost om tot het bestaan kernakkoord te komen, zelfs nadat de sterkste sancties waren ingesteld. Die sancties hadden de steun van belangrijke handelspartners van Iran in Europa en de uitwerking ervan werd versterkt door het ongelukkige economische beleid van toenmalig president Mahmoud Ahmedinejad. Het nieuwe akkoord dat Trump zou willen, als we af mogen gaan op wat het Witte Huis erover zegt, zal van Iran zulke steile concessies verlangen als normaliter alleen staten die in een oorlog verslagen zijn afgedwongen worden. Zo’n nieuwe deal is kortom hoogst onwaarschijnlijk.

Door uit het kernakkoord met Iran te stappen hebben de Verenigde Staten een vogel in de hand opgegeven voor tien in de lucht. Het akkoord was tamelijk solide – serieuze restricties ten aanzien van de Iraanse verrijkingscapaciteit, uraniumvoorraden, verrijkingsniveaus, de mogelijkheden om plutonium te verkrijgen en verrijkingsmethodes, gepaard aan implementatie van een protocol over monitoring door het Internationale Kernenergieagentschap IAEA. Geen van de 129 staten met zo’n protocol heeft ooit kernwapens verkregen.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Door maandenlang de spanning rond het akkoord op te bouwen, heeft de regering Trump de deal zelfs onbedoeld nog beter gemaakt. Iran wilde de VS graag in het akkoord houden, zodat het niet onaannemelijk is dat dit voor Iran een reden was om Amerikaanse marineschepen in de Perzische Golf niet meer lastig te vallen. Mede om die reden zijn militairen acties van Iraanse milities in Syrië en Irak ook nooit tegen Amerikanen gericht geweest en heeft Iran geen serieuze poging gedaan tot vergelding van herhaaldelijke Israëlische aanvallen op Iraanse installaties in Syrië. (Kort voordat Trump zijn toespraak zou houden werden inwoners van de Golanhoogte ineens gewaarschuwd.) Er zaten voor Amerika kortom voordelen aan Trumps uitgestelde beslissing. Dat het uitstel voorbij is, maakt oorlog waarschijnlijker.

Trumps besluit maakt een directe militaire confrontatie tussen de VS en Iran waarschijnlijker. Iran heeft nu minder te verliezen in zijn relatie met Amerika en minder prikkels om acties die bij zouden dragen aan escalatie te vermijden. Als het akkoord helemaal uit elkaar valt en Iran de ongelimiteerde verrijking van uranium hervat, zal de druk op de VS en Israël toenemen om te pogen dat kernprogramma te vernietigen. In de gespannen dagen voor de laatste onderhandelingsronde voor het huidige akkoord, hielden Amerikaanse militairen ernstig rekening met een Israëlische aanval. Verbeteringen die sindsdien zijn aangebracht in de Iraanse verdediging tegen een eventuele Israëlische aanval maken het waarschijnlijker dat die taak in de toekomst aan Amerika zou toevallen. Zo’n aanval zou echter ook kunnen betekenen dat het Iraanse kernprogramma alleen maar vertraagd wordt, waardoor weer nieuwe aanvallen nodig zouden zijn – een terugkerend proces dat Israëlische analisten beschreven als “het gras maaien“. De sterkste critici van het akkoord stelden dat het een Iraanse kernbom alleen maar vertraagde. Maar anders dan aanvallen, kon het akkoord geen kwaad, er vielen geen slachtoffers bij, het kostte niets en riskeerde ook geen bredere oorlog.

Trumps terugtrekking uit het akkoord was niet zijn enige optie om er iets aan te doen. Hij had ook in het akkoord kunnen blijven en daarnaast andere acties kunnen ondernemen. De Amerikaanse president heeft immers grote discretionaire bevoegdheid ten aanzien van sancties tegen Iran. Trump had stap voor stap de druk op Iran op kunnen bouwen, de onzekerheid in Teheran kunnen vergroten en tegelijk de vreedzame prikkels van de ambiguïteit rond het akkoord in stand kunnen houden. Hij zou daarmee weliswaar het akkoord geschonden hebben, maar zo zou Amerika de beschikking hebben gehad over diverse manieren om invloed uit te oefenen op Iran zonder Iran van zich af te duwen. De VS zouden dan ook nog lid zijn geweest van het Joint Commission-mechanisme van het akkoord, waardoor het iets had kunnen doen tegen eventuele Iraanse schendingen van het akkoord. En Washington zou dan de mogelijkheid gehad hebben om, in zijn eentje, VN-sancties tegen Iran in te leiden via Resolutie 2231 van de Veiligheidsraad. Dit mechanisme is alleen beschikbaar voor deelnemers aan het akkoord. Door de Amerikaanse terugtrekking zijn deze opties dus van tafel.

Hoe gaat het nu verder? Veel hangt af van Europa. Iran wil zaken doen met Europa. Trump zal ofwel Europa mee moeten krijgen in nieuwe sancties tegen Iran die de Europese economische belangen schaden, of hij zal Europese bedrijven die zaken doen met Iran zelf op de korrel moeten nemen, waarmee hij een ernstige diplomatieke crisis met Europa zou riskeren. Waarschijnlijker is dat Amerika unilateraal sancties instelt tegen Iran, terwijl Europa dat niet doet, waarmee de druk op Teheran beperkt is. Europa heeft tot nog toe laten zien geen trek te hebben in het opbreken van het akkoord en het opnieuw instellen van sancties tegen Iran. Trump heeft zichzelf dus een tactische nederlaag bereid. Hij heeft minder opties om invloed uit te oefenen op Iran, Amerika en Europa zijn verdeeld, de mogelijkheid van VN-sancties is van tafel en Iran heeft nu de keuze of het nog een verrijkte kers op deze taart wil.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.