De oorlog begon bijna stipt op tijd. Het was een zwoele zomernacht, toen op 1 september 1939 om 4.45 uur, volgens orders, het in de haven van Dantzig liggende linieschip Schleswig-Holstein het vuur opende op het Poolse schiereiland Westerplatte. Overal aan de Duits-Poolse grens rukten Duitse tanks op. Ook de Luftwaffe vloog naar het oosten. De Tweede Wereldoorlog was uitgebroken – zonder oorlogsverklaring. Vijf jaar, acht maanden en acht dagen zou het oorlogsgeweld voortduren.

Een uur na de eerste schoten verspreidde de radio een proclamatie van Adolf Hitler: “De Duitsers in Polen worden met bloedige terreur vervolgd, van huis en haard verdreven. Een reeks voor een grootmacht onverdraaglijke grensschendingen bewijst, dat de Polen niet meer van zins zijn de Duitse rijksgrenzen te respecteren. Om aan die idiote handelen een einde te maken, resteert mij geen ander middel dan om van nu af aan geweld tegenover geweld te zetten.”

Molotov-Ribbentroppact: Tweede Wereldoorlog leek afgewend

In de week daarvoor, 80 jaar geleden, was de hoop op een vreedzame oplossing weggesmolten als sneeuw voor de zon. Eerder hoopte men nog dat oorlog te vermijden was. Of dat het bij een korte oorlog zou blijven. Op 23 augustus hadden de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Joachim Ribbentrop en zijn Sovjet-collega Vjatsjeslav Molotov in aanwezigheid van Jozef Stalin een niet-aanvalsverdrag gesloten. Veel mensen haalden opgelucht adem, de vrede leek gered. Wat de mensen echter niet te horen kregen was dat Hitler en Stalin in een geheime aanvulling de grenzen van hun expansie overeengekomen waren.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Hitler stelde aanval op Polen uit vanwege internationale ontwikkelingen

Slechts twee dagen later, op 25 augustus 1939, stelde Hitler het moment voor de aanval vast. Om half vijf, in het ochtendgloren van de volgende dag, moest de Duitse Wehrmacht de aanval inzetten. Maar het einde van de vrede werd nog een keer uitgesteld. Want op 25 augustus verklaarde Frankrijk nogmaals aan de zijde van Polen te staan, ratificeerde Engeland en Polen een militair akkoord en kreeg Hitler een brief van Benito Mussolini, waarin hij waarschuwde dat de tijd nog niet rijp was voor oorlog. De oorlogsmachinerie werd op het laatste moment gestopt. De soldaten, reeds onderweg, maakten om 3 uur ’s nachts rechtsomkeert.

Schleswig-Holstein, Tweede Wereldoorlog

De Schleswig-Holstein zou in het ochtendgloren op 1 september 1939 Westerplatte aanvallen, het begin van de Tweede Wereldoorlog.

Voorbereidingen voor oorlog verstoorden het alledaagse leven al

Dezelfde dag liep de Schleswig-Holstein voor een ‘vriendschapsbezoek’ in Dantzig binnen. De voorbereidingen voor de oorlog waren in de havenstad waren zowel Duitsers als Polen woonden moeilijk nog langer te verbergen. Het waren kleine tekenen, die uitgroeiden tot een dreiging. De winkelier op de hoek bediende zijn klanten niet meer, hij was opgeroepen. Buslijnen waren opgeschort, omdat de chauffeur nu een vrachtwagen bestuurde voor de Wehrmacht. In Polen stroomden treinstations vol met Joden die probeerden te vertrekken, zo meldden kranten. Polen en Frankrijk mobiliseerden. Het leven van alledag werd verstoord.

De Hanzestad Dantzig was na de Eerste Wereldoorlog aan het Duitse Rijk onttrokken en Polen had een corridor naar de zee, door West-Pruisen gekregen. De hardnekkige Poolse weigering om een goede landverbinding voor Duits verkeer toe te laten, was een van de aanleidingen voor de Poolse veldtocht.

Vakanties werden verlengd, zodat jeugd kon helpen met oogst

Op het Duitse platteland verlengde men vakanties, zodat scholieren konden helpen de oogst binnen te halen. De Hitlerjugend riep ouders op hun kinderen in de provincie te laten, zodat ze konden helpen met het oogsten van aardappels en bieten. Levensmiddelen en voor de oorlog belangrijke grondstoffen werden gerantsoeneerd. Hitler had weliswaar de voor 26 augustus geplande aanval gestopt, maar de omschakeling van het civiele leven naar de oorlogstoestand was niet meer te stoppen. Zo werden op 27 augustus de reeds gedrukte levensmiddelenkaarten verdeeld.

Ingewikkeld rantsoeneringssysteem zorgde voor verwarring

Het systeem leidde tot veel verwarring. Niemand kwam eruit. In de dagbladen liep een publiekscampagne om de ingewikkelde regels te ontwarren: “Naast de voor suiker bekendgemaakte maximale hoeveelheden van 280 gram per hoofd per week is met het oog op de inmaaktijd de mogelijkheid ingeruimd, voor de aardappelbonnen 1, 2 en 3 respectievelijk een halve kilo suiker te betrekken. Vleeswaren kunnen driemaal per week betrokken worden. Voor de ‘vlees of vleeswaren’-bonnen met de getallen 3,6,9 en 12 zijn elk 200 gram vlees af te geven. In plaats van een halve liter volle melk kan ook 170 gram gecondenseerde melk betrokken worden. Verder worden 80 gram kaas of 160 gram kwark per werk afgegeven op vertoon van de eierbonnen.”

Treinen vielen uit, files bij tankstations

Met alle persaandacht voor de rantsoenering, was voor iedereen duidelijk dat de oorlog eraan kwam. Iedereen wilde thuis zijn als het onweer losbrak. Halsoverkop verlieten vakantiegangers hun stek. De Rijnlanders hadden nog zomervakantie, maar overal was alles al volop in bedrijf. De weg naar huis was echter geplaveid met moeilijkheden. Treinen vielen uit, omdat ze nu troepen transporteerden. Bij de weinige tankstations vormden zich lange files. De voorraadtanks waren bijna leeg, omdat de Wehrmacht benzine in beslag nam. Vanaf 30 augustus werd benzine sowieso alleen nog verstrekt aan mensen die met speciale papieren aan konden tonen dat er een goede reden was waarom ze het nodig hadden.

De Tweede Wereldoorlog was al begonnen voor het eerste schot gelost werd

Vanzelfsprekende zaken werden ineens schaars. Zeep bijvoorbeeld, ook al werd er beloofd dat “de zeepbepalingen deels een overgangskarakter hebben” en “eenieder die scheerzeep nodig heeft, zal daar uiteraard een bon voor krijgen.” Of schoenzolen: “Alleen schoenzolen waarvan het loopvlak volledig versleten is, mogen vernieuwd worden.” De oorlog was begonnen voor er ook maar een schot gelost was.

Hitler zou het einde van de Tweede Wereldoorlog niet meemaken

Op 31 augustus gaf SS-Obergruppenführer (vergelijkbaar met generaal) Reinhard Heydrich het sleutelwoord voor de overval op de zender Gleiwitz door: “Konserven”. In de Rijksdag meldde Hitler op 1 september: “Sinds 5.45 uur wordt er nu teruggeschoten.” Hitler versprak zich, de schoten waren een uur eerder gevallen. In plaats van een bruin droeg hij nu een grijs uniform: “Van nu af aan ben ik slechts de eerste soldaat van het Duitse rijk.” Hij verklaarde dit uniform slechts uit te trekken “na de overwinning, of ik zal het einde niet meer meemaken”. Hitler zou het einde van de Tweede Wereldoorlog niet meemaken. Acht dagen voor de capitulatie op 8 mei 1945 onttrok hij zich door zelfmoord aan zijn verantwoordelijkheid.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.