Het krachtenveld in het Midden-Oosten wordt enerzijds gekenmerkt door de uiteenlopende belangen van de betrokken landen en anderzijds door de invloeden die machten van buiten er doen gelden. Tot de eerste behoren als grote spelers Turkije, Iran, Saoedi-Arabië en Israël. Deze landen verschillen van elkaar in deels zeer elementaire opzichten. Zo is er de Perzisch-Arabische tegenstelling, het binnen-islamitische schisma tussen soennieten en sjiieten en er zijn de neo-Ottomaanse aspiraties van de Turken.

In dit deel van de wereld valt direct op dat de geweldige accumulatie van oorlogstuig een opvallende rol speelt. Ter vergelijking: Saoedi-Arabië heeft maar een tiende van het aantal soldaten onder de wapenen van Frankrijk, maar een even grote Defensiebegroting. Iedereen kan voor zich wel nagaan dat de Saoedi’s dat geld niet louter besteden aan betere uitrusting voor de militairen die ze wel hebben.

Verder is er natuurlijk de omstandigheid dat er grote reserves olie en gas in de bodem zitten – wat op zich al een politiek gegeven vormt. En waar het om grote hoeveelheden aardolie en aardgas gaat, zijn de Verenigde Staten van Amerika nooit ver. Tot de weinig stabiele factoren in de regio behoort dan ook de as Washington-Riaad en de vijandschap van beide tegenover Iran.

NAVO-lid Turkije en Rusland

Iran heeft op zijn beurt een berekenbare bondgenoot gevonden in Rusland, terwijl Turkije een wat grilliger koers volgt. Momenteel staat Turkije als NAVO-lid Rusland nader dan de Verenigde Staten. Het bondgenootschap krijgt op deze manier momenteel het nodige te verduren. Zo besloten de Duitsers te vertrekken uit Incirlik. Maar van groter belang is het besluit van Turkije om in Rusland luchtafweerraketten van het type S-400 Triumf te kopen. Een NAVO-lid dekt zich in met Russische luchtafweersystemen.

S-400-raketsysteem op motoraffuit (foto: Vitaly Kuzmin)

We roepen in herinnering dat nog niet zo lang geleden Nederlandse, Duitse en Amerikaanse Patriot-systemen aan de Turkse zuidgrens opgesteld stonden. Nu koopt Ankara zelf luchtafweersystemen waarmee de Patriots zich niet meten kunnen. Pentagon-woordvoerder Jeff Davis eiste onlangs dat Turkije openheid van zaken geeft over zijn S-400-programma. Aangezien Turkije NAVO-lid is, verwachten de VS verklaringen van de Turken hoe zij hun lidmaatschap in het Atlantisch bondgenootschap zien. Daarbij gaat het onder andere om de compatibiliteit van wapensystemen.

Generaal Joseph Dunford, voorzitter van de gezamenlijke chefs van staven van de Amerikaanse strijdkrachten, verklaarde op een veiligheidsforum in Aspen, Colorado, de mogelijkheid dat Turkije het S-400-systeem koopt, alarmerend te vinden. De reactie daarop van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan is veelzeggend: “Waarom zou dat alarmeren?”, zo vroeg hij en stelde dat zijn land voor zijn veiligheid zorgt en daarbij van de bestaande opties uitgaat. Aangezien de onderhandelingen met de VS ter zake nergens toe leidden, was Turkije begonnen plannen te maken met betrekking tot de S-400, of dat de VS nu zint of niet. Overigens zijn de onderhandelingen met Rusland in essentie al afgesloten, zo voegde Erdogan er nog aan toe.

Syrië

De verkoop van luchtafweersystemen is overigens niet de enige betrokkenheid van Rusland in het Midden-Oosterse krachtenveld. Sinds de Syrische president de Russen om hulp in de strijd tegen ‘Islamitische Staat’ (IS) en andere groeperingen heeft ingeroepen, leiden de terroristen nederlaag op nederlaag, terwijl hun macht zich zo lang uit kon breiden als de VS nog alleen het veld beheersten.

Generaal Dunford met de Turkse generaal Kemal Turan op de luchtmachtbasis Incirlik in 2016

Zelfs generaal Dunford moest onlangs toegeven dat Rusland en Iran bepaalde successen hebben geboekt bij het onder controle brengen van de situatie in Syrië.

Kanaal

Terwijl Rusland en Iran in Syrië aan een gemeenschappelijk doel voor de kortere termijn werken, werken ze in Iran aan een gigantisch project voor de langere termijn. Met Russische assistentie wil Iran namelijk een kanaal van de Kaspische Zee naar de Perzische Golf of de Golf van Oman graven. Twee basisgegevens geven een idee van de omvang van het project: Het kanaal zou 735 kilometer lang kunnen worden en de kosten worden geraamd op tien miljard dollar.

Twee mogelijke routes voor het kanaal

Dat men in Teheran überhaupt serieus nadenkt over een dergelijk ambitieus plan, laat zien dat de Amerikaanse sanctiepolitiek uitgewerkt is. Met hulp van Rusland heeft Iran zich zowel uit zijn diplomatieke als ook uit zijn economisch benarde positie bevrijd, die door de sancties beoogt werd.

Het plan voor een kanaal van de Kaspische Zee naar de Perzische Golf of Golf van Oman werd voor het eerst in de 19e eeuw opgeworpen toen het Suezkanaal met succes aangelegd was. Met deze scheepvaartroute zou voor Rusland een route naar internationale wateren ontstaan die puur over Russisch en Iraans territorium verloopt. Dat vermindert de strategische betekenis van de Bosporus en het Suezkanaal voor Rusland.

Handelsroutes

Met het Wolga-Don-kanaal bestaat er reeds een scheepvaartroute van de Kaspische naar de Zwarte Zee. Met het kanaal door Iran zou Rusland een veel gemakkelijker en zekerder toegang tot de landen van het Midden-Oosten en het Indisch subcontinent krijgen. Voor Rusland en Centraal-Azië zou dit een belangrijke verschuiving van handelsroutes betekenen.

Rusland koestert al lang de wens van toegang tot de Indische Oceaan. Als het project van een kanaal door Iran gerealiseerd wordt, ontstaat ook een interessante synergie met de Nieuwe Zijderoute. Naast Rusland zou dus ook China een belangrijke rol kunnen spelen in de realisatie van het kanaal.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


Militair-strategisch

Het kanaal door Iran zou natuurlijk ook militair-strategische aspecten hebben. In dit opzicht is het project voor Rusland momenteel des te relevanter, aangezien de VS en diverse NAVO-bondgenoten de Zwarte Zee behandelen als ware het een soort NAVO-binnenzee. Stel je voor dat Rusland de Golf van Mexico onder haar controle zou brengen. De VS breken daarbij overigens onbekommerd het Verdrag van Montreux door naar believen oorlogsschepen door de Bosporus te sturen.

Met de realisatie van het kanaal door Iran zou Rusland echter niet meer op de Bosporus en de Dardanellen aangewezen zijn en kan het zich wat de Zwarte Zeekust betreft of defensieve maatregelen toeleggen. Ook zou Moskou zich geen zorgen meer hoeven maken over de flessenhalzen van de Bosporus en het Suezkanaal wanneer het bijvoorbeeld vlooteenheden naar de Indische Oceaan wil sturen.

De keerzijde van de medaille is natuurlijk dat dit mede zou kunnen leiden tot toenadering tussen Turkije en Amerika. Beide zijn verklaarde tegenstanders van het voornemen, maar hebben geen goede mogelijkheden het te saboteren, zoals de VS dat wel wisten te doen met andere projecten als de Southstream-pijpleiding door de Zwarte Zee en over de Balkan. Anderzijds zou Turkije zich toch in de positie van Rusland moeten kunnen verplaatsen, nu het zich zelf achter Qatar heeft gesteld, dat door een coalitie van Arabische landen in de beklaagdenbank is gezet. Turkije heeft een militaire basis in Qatar, die over zee alleen door het Suezkanaal te bereiken is, maar Egypte behoort tot de Arabische coalitie die zich tegen Qatar gekeerd heeft.

Share.

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.

Comments are closed.