Het thema wereldorde is zeer actueel, zeker met het oog op de verkiezing van Donald Trump tot president van Amerika. Trump stelde tijdens de campagne immers dat de Verenigde Staten op moeten houden andere landen hun waarden op te leggen.

Voormalig minister van Buitenlandse Zaken en veiligheidsadviseur van diverse Amerikaanse presidenten Henry Kissinger maakt zich zorgen om de veranderde situatie in de wereld. Als ervaren en gewaardeerd staatsman was de inmiddels 91-jarige Harvard-professor en drager van de Nobelprijs voor de Vrede lange tijd persoonlijk medebepalend voor de gang van zaken in de wereld.

In zijn boek met de eenvoudige titel ‘Wereldorde’ geeft hij een overzicht van de historische ontwikkeling en de inspanningen van staten om een algemeen verbindende en vooral vreedzame internationale orde. De actuele ontwikkeling laat volgens Kissinger echter zien dat de tot nu toe gehanteerde wereldorde achterhaald is en een nieuwe gevonden moet worden.

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini!


De internationale orde zoals we die kennen, met centrale concepten als nationale soevereiniteit, gaat terug op een vredesconferentie in Westfalen zo’n vier eeuwen geleden. Daaraan ging een eeuw van godsdienstoorlogen en -opstanden in Europa vooraf, die zijn hoogtepunt vond in de Dertigjarige oorlog. Aan de vredesconferentie namen destijds niet alle continenten op beschavingen deel. Desalniettemin werden de daar genomen besluiten de basis van neutrale gedragsregels en voor het bijleggen van conflicten. Iedere heerser had naar de regels van de Vrede van Westfalen dezelfde rechten. Daarnaast bestond in een groot deel van het tussen Europa en China liggende gebied het “andere universele wereldordeningsconcept van de islam”.

Henry Kissinger heeft een interessante uiteenzetting met een hoge informatiewaarde geschreven. Hij gaat in op grote beschavingen die naast Europa en de VS de loop van de geschiedenis beïnvloedden, zoals Perzië, China en Rusland. Interessant zijn zijn beschouwingen over Iran, dat zich nooit verbonden heeft gevoeld aan het westerse waardenstelsel. Of ook over China, dat zichzelf tot op de dag van vandaag als Rijk van het Midden beschouwt en zich nooit echt in de kaarten liet kijken.

In de opkomst van Pruisen ziet Kissinger een cesuur die het machtsevenwicht in Europa verschoven heeft. Otto von Bismarck heeft na zijn aanstelling als Pruisisch minister-president in 1862 met de uitvoering van zijn ideeën de Europese orde veranderd, doordat hij tussen 1862 en 1870 Pruisen aan de leiding van een verenigd Duitsland bracht en deze staat tot het middelpunt van een nieuw ordeningssysteem maakte: “Met de vereniging van Duitsland was een dominante staat ontstaan, die sterk genoeg was om iedere buur op zich en misschien zelfs alle continentale machten bij elkaar te verslaan.”

De Verenigde Staten beschrijft hij als natie die zichzelf als vredelievend ziet en zich op democratie en gelijke kansen beroept. Hij schildert hoe de VS opklommen tot wereldmacht, waarbij ze een beschermingsfunctie voor bondgenoten maar ook voor zwakke staten opvatten. Vandaag de dag zijn de VS volgens de oud-minister een ambivalente wereldmacht, zwalkend tussen idealistische en isolationistische tendensen. “Een land dat bij de zoektocht naar een wereldorde een onmisbare rol te spelen heeft, moet zich in de eerste plaats van de opgave kwijten met deze rol en zichzelf in het reine te komen.” Met het oog op het gevaar van een nieuwe oorlog van allen tegen allen als gevolg van crises overal ter wereld blijven de VS in Kissingers optiek als supermacht onmisbaar. Actuele veranderingen ziet hij echter als bedreiging voor de machtsbalans. Er is weliswaar nog altijd uitwisseling van informatie mogelijk, maar het ontbreekt volgens de eminence grise aan begrip voor elkaar.

Hij gaat ook in op de rol van Amerika als geweten van de wereld, laat daarbij echter na kritisch te beschouwen hoe deze supermacht bij talrijke gelegenheden haar eigen principes schond en hoe dit zich verhoudt tot de verantwoordelijkheid van Amerika voor talrijke oorlogen in onze tijd. In zijn analyse van de hoogmoed en het ontkennen van de realiteit die ertoe geleid hebben dat de VS hun rol als wereldleider steeds minder overeind kunnen houden, blijft hij ronduit vaag.

In plaats daarvan verwacht hij constructieve bijdragen voor een nieuwe wereldorde, zoals destijds bij de Vrede van Westfalen van 1648, in de eerste plaats van Europa. Europa moet een keuze maken hoe het tot eenheid wil komen. Hij hoopt dat het Trans-Atlantische bondgenootschap voort bestaat en dat niet de afzonderlijke nationale belangen zullen overwegen.

Kissinger heeft een omvangrijk en lezenswaardig historisch exposé geleverd, waaruit veel van de huidige conflicten zich laten verklaren, een daadwerkelijke aanzet voor een nieuwe wereldorde blijft hij echter schuldig. Hij weet alleen dat er een nieuwe wereldorde moet komen. De voorwaarden die hij daarvoor schetst, lijken vooral gericht op instandhouding van de Amerikaanse dominantie.

Steun Novini!

Doe een donatie aan Novini en blijf nieuwe bijdragen mogelijk maken!

Doneer nu!

 

Over de auteur

Jonathan van Tongeren

Jonathan van Tongeren studeerde Internationale Betrekkingen en Slavistiek, was van 2006-2010 secretaris-generaal van het European Christian Political Youth Network (ECPYN) en is eindredacteur van Novini. Verder is hij redacteur bij uitgeverij De Blauwe Tijger.